"Xác ướp xui xẻo" (Unlucky Mummy) của Bảo tàng Anh thật ra không phải xác ướp: đó là tấm nắp quan tài bằng gỗ sơn màu, hình một phụ nữ Ai Cập cổ, mang số hiệu EA 22542, có niên đại khoảng năm 950 trước Công nguyên. Đầu thế kỷ 20 nó bị gán một lời nguyền gây chết chóc, rồi lời đồn còn kể nó được bán sang Mỹ và chìm cùng tàu Titanic năm 1912. Sự thật: hiện vật chưa từng rời bảo tàng để lên tàu Titanic, và đến nay vẫn thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Anh ở London.
Hiện vật thật là gì
EA 22542 là một tấm phủ xác ướp — loại tấm gỗ được đặt ngay trên thi hài bên trong quan tài, chạm hình người đã khuất với đôi tay bắt chéo, phủ đầy hoạ tiết và các vị thần bảo hộ. Nó thuộc về một phụ nữ quý tộc ở Thebes (nay là vùng Luxor), thời Vương triều thứ 21 hoặc 22, khoảng năm 950 trước Công nguyên. Tên người phụ nữ không còn được biết.
Bảo tàng chỉ có tấm phủ, không có thi hài. Tấm gỗ được bà Warwick Hunt tặng bảo tàng năm 1889, thay mặt cho một người tên Arthur F. Wheeler. Theo hồ sơ, nó được trưng bày ở các phòng Ai Cập học, nơi nhiều thế hệ khách tham quan đã đứng nhìn khuôn mặt sơn của người phụ nữ vô danh.
Về mặt khảo cổ, đây là một hiện vật đẹp nhưng không có gì quá đặc biệt so với hàng trăm tấm phủ cùng thời. Thứ làm nó nổi tiếng hoàn toàn là câu chuyện được dựng quanh nó.
Tấm phủ quan tài được làm thế nào
Thời Vương triều thứ 21, người Ai Cập ở Thebes có khá giả thường được chôn trong bộ quan tài nhiều lớp: quan tài ngoài, quan tài trong, và tấm phủ đặt trực tiếp lên thi hài đã ướp. Tấm phủ được đẽo từ gỗ, phủ một lớp vữa thạch cao mỏng, rồi vẽ màu. Nền thường màu vàng, trên đó là những dải hoạ tiết dày đặc: thần linh có cánh dang tay che chở, cảnh người đã khuất được dẫn tới trước các vị thần, những dòng chữ tượng hình ghi lời cầu xin cho linh hồn được nuôi dưỡng ở thế giới bên kia.
Trên EA 22542, khuôn mặt người phụ nữ được vẽ bình thản, đôi tay chạm khắc bắt chéo trên ngực, phần thân phủ kín các hình thần bảo hộ. Mỗi chi tiết đều có chức năng nghi lễ. Thợ làm quan tài ở Thebes thời đó là những người chuyên nghiệp, làm theo mẫu mực đã định, và nhiều bộ quan tài cùng thời đã được nghiên cứu kỹ, cho phép các nhà Ai Cập học xác định niên đại khá chính xác chỉ qua phong cách vẽ.
Chẳng có gì trong số đó là "lời nguyền". Văn tự trên đồ tang lễ Ai Cập chủ yếu là lời cầu nguyện và công thức tôn giáo; những câu doạ trừng phạt kẻ xâm phạm mộ có tồn tại ở một số lăng mộ, nhưng hiếm, và không có trên hiện vật này.
Lời nguyền được dựng ra thế nào
Khoảng đầu thế kỷ 20, nhà báo William Thomas Stead và nhà văn, nhà báo Bertram Fletcher Robinson bắt đầu lan truyền câu chuyện rằng tấm nắp quan tài mang theo lời nguyền. Họ kể về những người liên quan tới việc mang hiện vật về Anh gặp tai hoạ, về nhiếp ảnh gia chụp nó rồi chết, về những khuôn mặt đáng sợ hiện lên trong ảnh.
Câu chuyện có thêm "bằng chứng" khi chính hai người kể gặp chuyện. Fletcher Robinson mất năm 1907, ở tuổi ba mươi sáu, theo hồ sơ là vì bệnh thương hàn — báo chí lá cải đổ cho lời nguyền. Năm 1912, Stead là một trong hơn 1.500 người chết khi tàu Titanic chìm.
Tới đây, hai mạch chuyện bị trộn vào nhau. Có lời kể rằng trong bữa tối trên tàu Titanic, Stead đã kể câu chuyện về xác ướp bị nguyền cho bạn đồng hành. Từ đó người ta nặn ra phiên bản: không phải Stead kể chuyện xác ướp trên tàu, mà chính xác ướp có mặt trên tàu, được bán cho một nhà sưu tập Mỹ, và gây ra thảm hoạ.
Tách sự thật khỏi lời đồn
| Lời đồn | Sự thật kiểm được |
|---|---|
| Đó là một xác ướp | Đó là tấm phủ bằng gỗ sơn; bảo tàng không có thi hài |
| Mọi người dính líu đều chết bất thường | Không có danh sách nạn nhân nào kiểm chứng được |
| Bảo tàng bán nó cho người Mỹ | Hiện vật vẫn thuộc bộ sưu tập Bảo tàng Anh |
| Nó chìm cùng tàu Titanic năm 1912 | Không có trong danh mục hàng hoá; nó chưa từng rời bảo tàng để lên tàu |
| Nó gây ra thảm hoạ Titanic | Nguyên nhân tàu chìm là va chạm với tảng băng trôi, đã được điều tra kỹ |
Bảo tàng Anh đã nhiều lần lên tiếng về chuyện này trên trang chính thức và trong ấn phẩm của mình. Hiện vật từng được cho mượn đi triển lãm ở nước ngoài trong những dịp được ghi nhận rõ ràng, và lần nào cũng trở về.
Vì sao chuyện Titanic bám chặt
Thảm hoạ Titanic là một cú sốc lớn với thế giới đầu thế kỷ 20: con tàu được quảng bá là hiện đại bậc nhất chìm ngay chuyến đầu tiên. Người ta tìm ý nghĩa cho một mất mát vô nghĩa, và một lời nguyền Ai Cập cổ đại cho câu chuyện một "thủ phạm" đầy kịch tính.
Thêm vào đó, các nhà báo thời ấy thường kể chuyện ly kỳ mà không phân biệt rạch ròi tin tức với giai thoại. Một chuyện vui kể bên bàn ăn có thể thành "tin" khi được thuật lại. Đến thập niên 1920, khi lăng mộ Tutankhamun được khai quật và báo chí lan truyền chuyện "lời nguyền pharaoh" (một chủ đề có bài riêng ở wiki khác), xác ướp xui xẻo của Bảo tàng Anh được kéo vào cùng làn sóng, khiến cả hai câu chuyện tô màu cho nhau.
Người phụ nữ phía sau tấm gỗ
Thứ thường bị quên trong mọi câu chuyện lời nguyền là con người thật. Tấm phủ này được làm cho một phụ nữ ở Thebes gần ba nghìn năm trước, người mà gia đình đã trả tiền thuê thợ khéo, chọn hình vẽ thần linh bảo vệ con đường sang thế giới bên kia của bà. Các hoạ tiết trên tấm gỗ là lời cầu nguyện, không phải lời nguyền.
Ngày nay, các bảo tàng lớn ngày càng chú ý cách trưng bày di hài và đồ tang lễ cổ đại sao cho tôn trọng người đã khuất. Nhìn tấm phủ như một tác phẩm nghệ thuật và một dấu vết của tình thương gia đình là một cách nhìn đúng mực hơn nhìn nó như "vật bị nguyền".
Đi xem và đọc thêm
Tấm phủ EA 22542 thuộc bộ sưu tập Ai Cập của Bảo tàng Anh (British Museum) ở London, bảo tàng vào cửa miễn phí với phần trưng bày thường xuyên. Việc hiện vật có đang được bày hay không thay đổi theo thời gian; có thể tra số hiệu trong cơ sở dữ liệu bộ sưu tập trực tuyến của bảo tàng để xem ảnh và thông tin chi tiết.
Muốn hiểu thêm về cách lời nguyền Ai Cập được báo chí tạo ra, có thể đọc các nghiên cứu về "Ai Cập cuồng" (Egyptomania) trong văn hoá Anh thời Victoria và Edward, và sách của Owen Davies về lịch sử xã hội của chuyện ma.
Câu hỏi thường gặp
Xác ướp xui xẻo của Bảo tàng Anh là gì?
Là tấm phủ quan tài bằng gỗ sơn của một phụ nữ Ai Cập ở Thebes, khoảng năm 950 trước Công nguyên, mang số hiệu EA 22542. Bảo tàng không có thi hài, chỉ có tấm gỗ.
Xác ướp xui xẻo có ở trên tàu Titanic không?
Không. Hiện vật chưa từng lên tàu Titanic và vẫn thuộc bộ sưu tập Bảo tàng Anh ở London. Lời đồn bắt nguồn từ việc nhà báo W. T. Stead, người hay kể chuyện lời nguyền, chết trong vụ chìm tàu năm 1912.
Ai tạo ra lời nguyền xác ướp xui xẻo?
Câu chuyện được các nhà báo William Thomas Stead và Bertram Fletcher Robinson lan truyền đầu thế kỷ 20. Không có bằng chứng nào cho thấy hiện vật gây ra cái chết của ai.
Có thể xem xác ướp xui xẻo ở đâu?
Hiện vật thuộc bộ sưu tập Ai Cập của Bảo tàng Anh ở London. Việc trưng bày thay đổi theo thời gian, có thể tra số hiệu EA 22542 trong cơ sở dữ liệu trực tuyến của bảo tàng.
