Beloved của Toni Morrison: hồn ma của lịch sử nô lệ nước Mỹ

Beloved là tiểu thuyết năm 1987 của nhà văn Mỹ Toni Morrison, đoạt giải Pulitzer năm 1988, kể về Sethe, một người phụ nữ từng là nô lệ, sống ở Ohio sau Nội chiến Mỹ trong ngôi nhà bị ám bởi hồn đứa con gái mà chính bà đã giết để con không bị bắt trở lại kiếp nô lệ. Truyện lấy cảm hứng từ chuyện có thật của Margaret Garner năm 1856. Ở đây hồn ma không phải để doạ: nó là ký ức của cả một chế độ nô lệ mà nước Mỹ muốn quên, quay về đòi được nhìn thẳng.

Câu chuyện

Ngôi nhà số 124

Năm 1873, ở ngoại ô Cincinnati (Ohio), Sethe sống với cô con gái út Denver trong ngôi nhà số 124 đường Bluestone. Câu đầu tiên của tiểu thuyết nói ngôi nhà ấy "đầy ác ý", ác ý của một đứa trẻ. Đồ đạc tự xô đổ, gương vỡ, những dấu tay bé xíu hiện trên mặt bánh. Hai con trai lớn của Sethe đã bỏ nhà đi vì không chịu nổi. Bà mẹ chồng Baby Suggs đã mất. Hàng xóm tránh xa.

Hồn ma ấy là đứa con gái thứ hai của Sethe, chết khi chưa đầy hai tuổi. Trên bia mộ chỉ khắc được một chữ, "Beloved" (người được yêu). Cái giá Sethe phải trả cho người thợ khắc để có chữ ấy là một trong những ký ức nhục nhã nhất của bà.

Paul D và người con gái từ dưới nước

Paul D, một người đàn ông từng làm nô lệ cùng Sethe ở trang trại Sweet Home bang Kentucky, tìm đến sau mười tám năm. Ông đuổi hồn ma ra khỏi nhà bằng cơn giận dữ của mình. Ngôi nhà yên. Nhưng ít lâu sau, một cô gái trẻ lạ mặt, da mịn như chưa từng làm lụng, ngồi bên gốc cây gần nhà, như vừa bước lên từ dòng nước. Cô nói tên mình là Beloved.

Beloved ở lại. Cô bám riết Sethe, đòi nghe chuyện cũ, biết những điều không ai kể cho cô. Sethe dần tin cô là đứa con gái đã chết trở về, và dồn hết sức lực để bù đắp. Beloved ngày càng lớn lên, đòi hỏi nhiều hơn, còn Sethe gầy rộc đi, bỏ việc, quên ăn.

Sự thật của năm 1855

Qua những mảnh hồi ức đứt gãy, người đọc dần biết chuyện gì đã xảy ra. Ở Sweet Home, sau khi người chủ cũ chết, một người đàn ông mà các nô lệ gọi là "thầy giáo" đến cai quản, đối xử với họ như vật nuôi, đo đạc, ghi chép. Sethe trốn thoát khi đang mang thai, sinh Denver trên đường, vượt sông Ohio sang được nhà Baby Suggs. Hai mươi tám ngày sau, "thầy giáo" cùng người tới bắt lại. Thấy họ, Sethe kéo các con vào nhà kho, quyết giết con mình và tự sát thay vì để các con trở về Sweet Home. Bà chỉ kịp giết đứa con gái nhỏ trước khi bị ngăn lại. Morrison không tả cảnh ấy bằng máu me; bà kể nó gián tiếp, qua nhiều người nhìn, và người đọc chỉ hiểu hết khi đã gần nửa cuốn sách.

Kết thúc

Khi Sethe gần kiệt quệ, Denver, cô gái nhút nhát chưa từng rời nhà, bước ra ngoài xin giúp đỡ. Những người phụ nữ trong cộng đồng da đen, từng xa lánh Sethe suốt mười tám năm, kéo đến trước cửa nhà 124, đứng hát. Beloved biến mất. Sethe được Paul D trở lại chăm sóc. Cuốn sách kết bằng một đoạn ngắn lặp đi lặp lại rằng đây không phải câu chuyện để kể tiếp.

Margaret Garner: câu chuyện có thật phía sau

Tháng 1 năm 1856, Margaret Garner, một phụ nữ nô lệ ở Kentucky, cùng gia đình trốn qua sông Ohio đang đóng băng sang Cincinnati. Khi những người truy bắt bao vây ngôi nhà nơi họ ẩn náu, bà giết đứa con gái nhỏ của mình và cố giết các con khác, để chúng không phải trở về kiếp nô lệ. Vụ việc gây chấn động cả nước, thành một phiên toà kéo dài, nơi câu hỏi pháp lý chính là bà phạm tội giết người hay là "tài sản" bị đòi lại theo Luật Nô lệ bỏ trốn năm 1850. Cuối cùng bà bị đưa trở lại cảnh nô lệ.

Toni Morrison biết chuyện này khi làm biên tập viên cho The Black Book (1974), một tuyển tập tư liệu về đời sống người Mỹ gốc Phi, trong đó có một bài báo cũ về Garner. Bà kể rằng mình cố ý không tìm hiểu thêm về Garner để có không gian sáng tạo. Sethe vì vậy không phải là Margaret Garner; tiểu thuyết đổi nhiều chi tiết, thời gian và kết cục.

Beloved là ai: hồn ma, con người hay ký ức

Morrison không trả lời dứt khoát. Có ít nhất ba cách đọc:

• Hồn ma đứa con: Beloved biết bài hát Sethe từng hát cho con, có vết sẹo dưới cằm, đúng tuổi đứa trẻ nếu còn sống.
• Một người sống sót: có đoạn gợi ý Beloved có thể là một cô gái từng bị giam giữ, trốn ra, mang ký ức hỗn loạn.
• Ký ức tập thể: trong những đoạn độc thoại của Beloved có hình ảnh khoang tàu tối, người chồng chất lên nhau, người chết bị ném xuống biển, gợi tới những con tàu chở người châu Phi vượt Đại Tây Dương. Beloved khi ấy không chỉ là một đứa trẻ, mà là hàng triệu người đã chết không tên. Cuốn sách được Morrison đề tặng "Sáu mươi triệu và hơn thế nữa".

Morrison đặt ra từ rememory (tái ký ức) qua lời Sethe: có những chuyện xảy ra mạnh đến mức hình ảnh của nó còn ở lại nơi chốn, người khác đi ngang có thể "va" vào. Đây là cách nghĩ về hồn ma rất khác truyện gothic châu Âu: ma không phải người chết, mà là quá khứ chưa được nói ra.

Giải thưởng, tranh cãi và chuyển thể

Cuốn sách cũng thường xuyên nằm trong danh sách sách bị phụ huynh và hội đồng trường ở Mỹ đề nghị rút khỏi chương trình vì nội dung bạo lực và tình dục. Những người bảo vệ cho rằng bạo lực trong sách là bạo lực của lịch sử, và chính sự khó chịu ấy là lý do nên đọc.

Góc nhìn hôm nay: đọc Beloved thế nào

Beloved là truyện ma theo nghĩa sâu nhất: một ngôi nhà bị ám vì một tội ác không ai muốn nhắc. Nó khó đọc. Thời gian nhảy qua lại, nhiều đoạn kể từ các góc nhìn khác nhau, sự thật được hé dần. Người đọc nên kiên nhẫn qua năm mươi trang đầu.

• Đọc kèm bối cảnh: tìm hiểu sơ về Luật Nô lệ bỏ trốn (1850) và tuyến "Đường sắt ngầm" giúp người nô lệ trốn sang miền Bắc.
• Tới Cincinnati: Trung tâm Tự do Quốc gia về Đường sắt ngầm (National Underground Railroad Freedom Center) bên bờ sông Ohio trưng bày tư liệu về những cuộc vượt sông như của Margaret Garner.
• Đọc tiểu luận của Morrison: các bài nói chuyện và tiểu luận của bà về ký ức và chế độ nô lệ giúp hiểu vì sao bà chọn hình thức truyện ma.
• So với truyện ma châu Âu: đặt Beloved cạnh The Turn of the Screw hay Hill House để thấy cùng một hình thức "ngôi nhà bị ám" có thể mang những ý nghĩa khác hẳn nhau.