Năm 2011, nhà tâm lý học Daryl Bem (Đại học Cornell) công bố bài "Feeling the Future" trên Journal of Personality and Social Psychology, một tạp chí hàng đầu, báo cáo chín thí nghiệm với hơn một nghìn sinh viên, tám thí nghiệm cho thấy con người "cảm nhận" được sự kiện chưa xảy ra. Năm 2012, Stuart Ritchie, Richard Wiseman và Christopher French làm lại một thí nghiệm then chốt và không thấy hiệu ứng nào. Điều đáng nhớ không phải ngoại cảm có hay không, mà là câu hỏi bài báo đặt ra cho cả ngành: nếu dùng đúng phương pháp chuẩn mà vẫn "chứng minh" được điều gần như chắc chắn sai, thì phương pháp chuẩn có vấn đề.
Daryl Bem là ai
Bem không phải người ngoài lề. Ông là nhà tâm lý học xã hội có tiếng từ thập niên 1960–1970, tác giả thuyết "tự tri giác" (self-perception theory), được dạy trong nhiều giáo trình tâm lý học. Ông cũng là một nhà ảo thuật nghiệp dư và từng cùng Charles Honorton công bố bản tổng hợp các thí nghiệm Ganzfeld năm 1994. Chính vị thế ấy khiến bài báo năm 2011 có sức nặng: không thể gạt đi như công trình của một người nghiệp dư.
Chín thí nghiệm "đảo ngược thời gian"
Ý tưởng chung của Bem rất thông minh: lấy những hiệu ứng tâm lý học quen thuộc, đã được chứng minh nhiều lần, rồi đảo ngược thứ tự thời gian. Nếu kích thích đặt sau phản ứng mà vẫn có tác dụng, thì đó là dấu hiệu "cảm nhận tương lai".
Thí nghiệm tấm rèm
Trên màn hình máy tính có hai tấm rèm. Sinh viên chọn một tấm. Sau khi chọn, máy tính mới ngẫu nhiên quyết định đặt hình ảnh sau tấm nào. Với hình ảnh khiêu dâm, Bem báo cáo người thử chọn đúng khoảng 53%, cao hơn mức 50% của đoán bừa; với hình trung tính thì không khác ngẫu nhiên.
Thí nghiệm ôn tập sau khi thi
Người thử xem một danh sách từ, rồi làm bài kiểm tra nhớ lại. Sau bài kiểm tra, máy chọn ngẫu nhiên một nửa danh sách cho họ luyện gõ lại. Ai cũng biết ôn trước khi thi giúp nhớ tốt hơn. Bem báo cáo rằng những từ được ôn sau khi thi lại được nhớ tốt hơn trong bài thi diễn ra trước đó.
Các thí nghiệm còn lại
Những thí nghiệm khác đảo ngược hiệu ứng "mồi" (priming) và hiệu ứng quen dần (habituation) theo cùng logic. Bem báo cáo tám trên chín thí nghiệm cho kết quả có ý nghĩa thống kê theo ngưỡng thông thường.
Phản ứng: vấn đề không nằm ở Bem
Bài báo được duyệt qua quy trình phản biện thông thường của tạp chí. Biên tập viên viết kèm một lời giải thích rằng bài đáp ứng các tiêu chuẩn mà tạp chí áp dụng cho mọi bài khác. Chính câu đó làm nhiều nhà khoa học giật mình.
Ngay năm 2011, nhóm của Eric-Jan Wagenmakers (Đại học Amsterdam) viết bài phản biện chỉ ra rằng nếu dùng phân tích thống kê kiểu Bayes thay cho cách tính quen thuộc, bằng chứng của Bem yếu hơn nhiều. Họ cũng nêu những chỗ linh hoạt trong cách Bem phân tích: chọn nhóm con, gộp hay tách điều kiện, thăm dò rồi mới chốt giả thuyết. Mỗi lựa chọn riêng lẻ đều hợp lý; cộng lại, chúng mở ra nhiều cơ hội để tìm thấy một con số "có ý nghĩa" dù không có gì thật.
Thí nghiệm lặp lại năm 2012 và chuyện tạp chí từ chối
Stuart Ritchie, Richard Wiseman và Christopher French, ở ba trường đại học Anh, cùng làm lại thí nghiệm "ôn tập sau khi thi" đúng quy trình Bem mô tả, mỗi người một phòng thí nghiệm. Cả ba đều không thấy hiệu ứng.
Họ gửi bài cho chính Journal of Personality and Social Psychology. Tạp chí từ chối, với lý do chính sách không đăng nghiên cứu lặp lại thuần tuý. Bài cũng bị vài tạp chí khác từ chối trước khi được đăng trên tạp chí truy cập mở PLoS ONE năm 2012. Chuyện một tạp chí sẵn sàng đăng kết quả gây sốc nhưng không đăng nỗ lực kiểm tra lại nó đã trở thành ví dụ kinh điển về thiên lệch xuất bản.
Năm 2012, nhiều nhóm khác cũng làm lại các thí nghiệm của Bem với kết quả âm tính. Năm 2015, Bem và cộng sự công bố một bản tổng hợp khoảng 90 thí nghiệm kiểu này và cho rằng hiệu ứng vẫn tồn tại; người phê bình chỉ ra những vấn đề quen thuộc về chọn nghiên cứu đầu vào và chất lượng thí nghiệm.
Khủng hoảng lặp lại: bài báo của Bem là một mồi lửa
Năm 2011 là năm bản lề của tâm lý học, vì nhiều sự kiện dồn lại cùng lúc:
| Năm | Sự kiện | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| 2011 | Bài "Feeling the Future" của Bem | Phương pháp chuẩn "chứng minh" được điều gần như chắc chắn sai |
| 2011 | Vụ gian lận số liệu của nhà tâm lý học Hà Lan Diederik Stapel bị phanh phui | Hệ thống phản biện không phát hiện được số liệu bịa suốt nhiều năm |
| 2011 | Simmons, Nelson và Simonsohn công bố "False-Positive Psychology" | Chứng minh các lựa chọn phân tích linh hoạt có thể tạo kết quả dương tính giả dễ dàng |
| 2012 | Ritchie, Wiseman, French lặp lại không thành | Cho thấy vai trò của nghiên cứu lặp lại và rào cản xuất bản |
| 2015 | Dự án Open Science Collaboration lặp lại 100 nghiên cứu tâm lý học | Chỉ khoảng một phần ba cho kết quả có ý nghĩa như bản gốc |
Ở bài "False-Positive Psychology", các tác giả còn làm một thí nghiệm mẫu để "chứng minh" rằng nghe bài hát "When I'm Sixty-Four" khiến người ta trẻ đi về tuổi thật, chỉ bằng các lựa chọn phân tích linh hoạt. Một kết quả hiển nhiên vô lý, đạt được bằng những thói quen phổ biến. Bem không phải người gian lận; ông làm đúng những gì nhiều nhà nghiên cứu thời đó vẫn làm. Đó mới là điều khiến giới khoa học bất an.
Những thay đổi bài báo góp phần thúc đẩy
- Đăng ký trước (pre-registration): nhà nghiên cứu ghi rõ giả thuyết, số người thử, cách phân tích lên một kho công khai trước khi thu số liệu, để không thể "chỉnh" sau.
- Báo cáo đăng ký (registered reports): tạp chí duyệt bài dựa trên câu hỏi và phương pháp, cam kết đăng bất kể kết quả ra sao.
- Chấp nhận đăng nghiên cứu lặp lại, kể cả kết quả âm tính.
- Chia sẻ số liệu và mã phân tích để người khác kiểm tra.
- Cỡ mẫu lớn hơn và các dự án lặp lại đa phòng thí nghiệm.
Điều trớ trêu thú vị: cận tâm lý học, một ngành bị coi là ngoài lề, lại thuộc nhóm sớm áp dụng việc đăng ký trước. Một số nhà cận tâm lý học vốn đã quen bị soi kỹ nên chấp nhận chuẩn mực khắt khe sớm hơn nhiều đồng nghiệp ở ngành chính thống.
Góc nhìn hôm nay
Cách đọc bài báo của Bem hữu ích nhất cho người thường là: một nghiên cứu đơn lẻ, dù đăng ở tạp chí tốt, chưa phải là sự thật. Khi đọc tin "nghiên cứu mới cho thấy…", nhất là với kết quả gây sốc, hãy hỏi: đã có ai lặp lại chưa? Mẫu bao nhiêu người? Giả thuyết có được ghi trước không? Câu hỏi ấy đúng với cả nghiên cứu về ngoại cảm lẫn về thực phẩm, giáo dục, sức khoẻ.
Muốn đọc thêm: sách Science Fictions của Stuart Ritchie (2020) kể lại khủng hoảng lặp lại dễ hiểu, có cả vụ Bem từ góc nhìn người trong cuộc; bài gốc của Bem và bài lặp lại của Ritchie, Wiseman, French trên PLoS ONE đều đọc được miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Bài báo Feeling the Future của Daryl Bem nói gì?
Bài năm 2011 báo cáo chín thí nghiệm với hơn một nghìn sinh viên, tám thí nghiệm cho thấy người thử dường như phản ứng với sự kiện chưa xảy ra. Bem dùng các hiệu ứng tâm lý quen thuộc nhưng đảo ngược thứ tự thời gian.
Kết quả của Bem có được lặp lại không?
Năm 2012, Ritchie, Wiseman và French làm lại thí nghiệm ôn tập sau khi thi ở ba phòng thí nghiệm và không thấy hiệu ứng. Nhiều nhóm khác cũng thu kết quả âm tính; một bản tổng hợp năm 2015 của Bem cho rằng hiệu ứng vẫn có, nhưng bị phê bình về cách chọn nghiên cứu.
Khủng hoảng lặp lại trong tâm lý học là gì?
Đó là việc phát hiện ra nhiều kết quả tâm lý học nổi tiếng không lặp lại được khi làm lại. Dự án năm 2015 lặp lại 100 nghiên cứu và chỉ khoảng một phần ba cho kết quả có ý nghĩa như bản gốc.
Vì sao bài của Bem quan trọng dù kết quả có thể sai?
Vì nó cho thấy phương pháp chuẩn của ngành có thể "chứng minh" được điều gần như chắc chắn sai. Điều đó thúc đẩy các cải cách như đăng ký trước, chia sẻ số liệu và chấp nhận đăng nghiên cứu lặp lại.
Bem có gian lận không?
Không có bằng chứng Bem gian lận. Vấn đề nằm ở những lựa chọn phân tích linh hoạt mà nhiều nhà nghiên cứu thời đó vẫn dùng, chúng làm tăng khả năng tìm ra kết quả dương tính giả.
