Bộ đồ nghề điều tra hiện tượng lạ đã đi từ chiếc va li của Harry Price ở Anh những năm 1930, với giày bọc nỉ, thước dây, kẹp chì niêm phong và máy ảnh, tới bộ thiết bị điện tử của các chương trình truyền hình đầu thế kỷ 21, rồi tới chiếc điện thoại thông minh trong túi mỗi người. Thứ thay đổi nhiều nhất là thiết bị. Thứ ít thay đổi nhất, và quan trọng nhất, là cuốn sổ ghi chép, cái đồng hồ, và thói quen kiểm soát để người khác kiểm tra lại được.
Va li của Harry Price
Harry Price (1881–1948) là nhà điều tra tâm linh nổi tiếng nhất nước Anh giữa hai cuộc thế chiến, người lập Phòng Thí nghiệm Quốc gia về Nghiên cứu Tâm linh ở London năm 1926. Ông vừa vạch trần nhiều người ngồi đồng gian lận, vừa quảng bá nhiệt tình cho những ngôi nhà "ma ám", nổi tiếng nhất là nhà xứ Borley. Chân dung đầy đủ của ông có ở mục điều tra hoài nghi; ở đây chỉ nói về chiếc va li.
Trong cuốn Confessions of a Ghost-Hunter (1936), Price liệt kê đồ nghề một nhà săn ma nên mang theo. Theo các bản kể lại danh sách này, trong đó có:
- Giày bọc nỉ mềm để đi lại không gây tiếng động.
- Thước dây thép để đo phòng, đo khoảng cách.
- Đinh vít móc, chỉ, băng dính, kẹp chì và dụng cụ bấm niêm phong để khoá cửa, cửa sổ, ngăn kéo.
- Bột để rắc ghi dấu chân, phấn để vẽ viền đồ vật.
- Đèn pin, nến, diêm.
- Máy ảnh, sổ ghi chép, bút chì nhiều màu.
- Bộ sơ cứu, và một bình rượu brandy, thứ người Anh thời đó hay dùng để trấn tĩnh người bị sốc.
Điều đáng chú ý là gần như mọi món đều phục vụ hai việc: kiểm soát (niêm phong, bột, chỉ) và ghi chép (sổ, máy ảnh, thước). Không có món nào hứa hẹn "phát hiện ma". Price cũng thích đưa vào phòng ngồi đồng các máy tự ghi nhiệt độ và các mạch điện báo động khi người ngồi đồng rời tay khỏi chỗ được giữ, theo tinh thần "đo bằng máy, đừng tin trí nhớ".
Cần nói công bằng: chính Price về sau bị đồng nghiệp chỉ trích nặng nề. Báo cáo năm 1956 của Hội Nghiên cứu Tâm linh Anh (SPR) do Eric Dingwall, Kathleen Goldney và Trevor Hall viết đã đặt nhiều dấu hỏi về cách ông xử lý vụ Borley. Bộ đồ nghề tốt không thay được sự trung thực của người dùng.
Đồ nghề qua các thời kỳ
| Thời kỳ | Thiết bị tiêu biểu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cuối thế kỷ 19 | Sổ ghi chép, niêm phong, dây buộc tay người ngồi đồng, máy ảnh tấm kính | Hội SPR thành lập ở London năm 1882, đưa lời chứng vào khảo sát có hệ thống |
| 1920–1940 | Máy tự ghi nhiệt độ, mạch điện kiểm soát, máy ảnh có đèn flash, va li kiểu Price | Thời hoàng kim của điều tra người ngồi đồng trong phòng thí nghiệm |
| 1950–1970 | Máy ghi âm băng từ | Bắt đầu phong trào tìm "giọng nói" trong băng ghi âm |
| 1970–1990 | Máy quay video, máy dò chuyển động, nhiệt kế điện tử | Điều tra nhà ở kéo dài nhiều ngày, nhiều người tham gia |
| 2000–2015 | Máy đo EMF đèn LED, camera hồng ngoại, máy ghi âm số, spirit box, súng bắn nhiệt | Truyền hình thực tế phổ biến bộ thiết bị này, thường thiếu đối chứng |
| Hiện nay | Điện thoại thông minh, cảm biến nhà thông minh, máy đo môi trường giá rẻ, ứng dụng | Thiết bị rẻ, ai cũng có; cũng tràn ngập ứng dụng "dò ma" vô căn cứ |
Thời truyền hình: thiết bị nhiều, kiểm soát ít
Khi các chương trình săn ma lên sóng dày đặc từ đầu những năm 2000, bộ thiết bị trên màn hình phình to: máy EMF đủ màu, camera nhìn đêm xanh lục, máy quét radio. Chiếc va li của Price trở thành va li điện tử. Nhưng phần "kiểm soát" gần như biến mất, vì niêm phong và vạch bút chì không ăn hình. Các nhà hoài nghi như Joe Nickell và Benjamin Radford nhận xét rằng thiết bị lúc đó chủ yếu tạo không khí: đèn nháy, tiếng bíp, màn hình màu, cho người xem cảm giác đang chứng kiến khoa học.
Mỗi thiết bị điện tử phổ biến thời kỳ này đều có bài riêng trong danh mục, với cùng một kết luận: chúng đo những đại lượng vật lý thông thường, và chưa có thiết bị nào được kiểm chứng là đo được "năng lượng ma".
Điện thoại thông minh: cả va li trong túi áo
Một chiếc điện thoại hiện nay có máy ảnh, máy quay, máy ghi âm, đồng hồ chính xác theo mạng, la bàn và từ kế, cảm biến gia tốc, đèn pin, thậm chí cảm biến khoảng cách bằng tia laser ở một số dòng máy. Nói cách khác, nó gói gần hết phần "ghi chép" trong va li của Price.
Điểm mạnh: mọi ảnh, đoạn ghi âm đều tự có dấu thời gian, có thể có vị trí. Điểm yếu: điện thoại tự xử lý ảnh và âm thanh rất mạnh (ghép nhiều khung hình, làm mịn, lọc ồn), có thể tạo ra hình dạng và âm thanh lạ; và kho ứng dụng có rất nhiều phần mềm "dò ma" chỉ là hiệu ứng.
Một bộ đồ nghề tối thiểu, hợp lý cho hôm nay
- Sổ và bút, ghi giờ từng sự việc. Vẫn là thứ quan trọng nhất.
- Điện thoại với ứng dụng ghi âm cho phép tắt lọc ồn, ứng dụng máy ảnh cho phép chụp thủ công nếu được.
- Máy báo khí CO có hiện số: thiết bị an toàn, không phải thiết bị săn ma.
- Nhiệt kế và ẩm kế có bộ nhớ, ít nhất hai cái để có đối chứng.
- Thước dây, băng dính giấy, bút chì, phấn để niêm phong và vẽ viền.
- Đèn pin tốt và đèn dự phòng.
- Camera quay liên tục hoặc camera an ninh có thể đặt cố định.
- Bộ sơ cứu, áo ấm, nước uống.
Những thứ không cần mua: ứng dụng "radar ma", máy "phát lời" từ từ điển cài sẵn, và nói chung mọi thiết bị quảng cáo đo được thứ mà chưa ai định nghĩa được.
Cái không nằm trong va li
Va li của Price có sẵn bình brandy cho người bị sốc. Ngày nay, những thứ nên mang theo mà không nằm trong va li là: sự cho phép của chủ nhà, sự đồng ý của người sống trong nhà, một người biết mình đang ở đâu và mấy giờ về, và thái độ tôn trọng với câu chuyện của gia đình. Mục điều tra hoài nghi của wiki có các bài riêng về pháp luật và an toàn khi vào nhà hoang, và về cách trò chuyện với người tin nhà mình có ma.
Góc nhìn hôm nay: sổ ghi chép thắng máy đo
Đặt chiếc va li năm 1936 cạnh chiếc ba lô đầy thiết bị điện tử năm 2010, điều bất ngờ là va li cũ có tinh thần điều tra rõ hơn: hầu như mọi món trong đó đều để kiểm soát và ghi chép. Bài học đó vẫn đúng. Chưa có thiết bị nào được kiểm chứng là đo được "năng lượng ma", nên giá trị của một bộ đồ nghề nằm ở chỗ nó giúp ta loại trừ những nguyên nhân bình thường một cách có hệ thống.
Ai muốn đọc tư liệu gốc có thể tìm các sách của chính Price, đọc kèm báo cáo SPR năm 1956 để thấy hai mặt; Thư viện Harry Price, phần ông để lại cho Đại học London, là một kho tư liệu lớn về lịch sử nghiên cứu tâm linh. Về phương pháp hiện đại, The Science of Ghosts (2012) của Joe Nickell và Investigating Ghosts (2017) của Benjamin Radford là hai cuốn dễ đọc.
Câu hỏi thường gặp
Harry Price là ai?
Harry Price (1881–1948) là nhà điều tra tâm linh người Anh, lập Phòng Thí nghiệm Quốc gia về Nghiên cứu Tâm linh ở London năm 1926. Ông vừa vạch trần nhiều vụ gian lận, vừa quảng bá các vụ ma ám như nhà xứ Borley, và về sau bị đồng nghiệp chỉ trích.
Bộ đồ nghề săn ma của Harry Price gồm những gì?
Theo sách năm 1936 của ông, bộ đồ nghề có giày bọc nỉ, thước dây thép, niêm phong, chỉ, băng dính, bột rắc, phấn, đèn pin, nến, máy ảnh, sổ ghi chép, bộ sơ cứu và một bình brandy. Phần lớn các món dùng để kiểm soát và ghi chép.
Điều tra hiện tượng lạ cần thiết bị gì?
Bộ tối thiểu hợp lý gồm sổ ghi chép, điện thoại ghi âm và chụp ảnh, máy báo khí CO, nhiệt ẩm kế có bộ nhớ, thước dây, băng dính niêm phong và camera đặt cố định. Kiểm soát và ghi chép quan trọng hơn máy đo.
Thiết bị săn ma trên truyền hình có đáng tin không?
Các thiết bị đó đo đại lượng vật lý thông thường như từ trường, nhiệt độ bề mặt, âm thanh. Chưa có thiết bị nào được kiểm chứng là đo được ma, và trên truyền hình chúng thường được dùng thiếu đối chứng.
Ứng dụng dò ma trên điện thoại có dùng được không?
Không nên tin. Phần lớn chỉ hiển thị số đo từ kế cộng hiệu ứng ngẫu nhiên. Điện thoại hữu ích khi dùng làm máy ảnh, máy ghi âm và đồng hồ chính xác.
