Đọc một câu chuyện ma như nhà điều tra là đi ngược dòng: tìm phiên bản sớm nhất, xem người kể đầu tiên là ai và cách sự việc bao xa, kiểm những chi tiết kiểm được (tên, ngày, địa chỉ), rồi so các phiên bản để thấy câu chuyện đã lớn lên thế nào qua mỗi lần kể. Phần lớn chuyện ma "có thật" mỏng đi rất nhiều sau vài bước này; một số ít còn lại những lời chứng đáng chú ý, và việc của người đọc là biết chính xác cái còn lại đó là gì.
Vì sao câu chuyện thay đổi khi được kể lại
Trí nhớ con người không phải băng ghi hình. Mỗi lần nhớ lại là một lần dựng lại, và mỗi lần kể là một lần sửa cho câu chuyện dễ kể hơn, gọn hơn, ly kỳ hơn. Nhà tâm lý học Anh Frederic Bartlett đã cho thấy điều này từ năm 1932, khi cho người Anh kể lại nhiều lần một truyện dân gian của thổ dân Bắc Mỹ: những chi tiết lạ bị lược đi, những chi tiết quen được thêm vào, câu chuyện dần giống với những gì người kể đã quen.
Truyền thuyết đô thị là ví dụ rõ nhất. Nhà văn hoá dân gian Jan Harold Brunvand, trong The Vanishing Hitchhiker (1981), ghi lại cách cùng một câu chuyện xuất hiện ở nhiều thành phố, mỗi nơi đều khẳng định "chuyện xảy ra ngay đây, với bạn của một người bạn tôi". Người Anh còn có chữ viết tắt cho kiểu nguồn này: FOAF, friend of a friend, bạn của một người bạn.
Bảy câu hỏi cho mọi câu chuyện ma
- Phiên bản sớm nhất ở đâu, năm nào? Một bài báo, một cuốn sách, một bài đăng mạng? Câu chuyện lan truyền hôm nay thường là bản thứ mười của bản đầu tiên.
- Ai là người kể đầu tiên, và họ có mặt không? Nhân chứng trực tiếp, người nghe nhân chứng kể, hay người nghe lại từ người nghe?
- Câu chuyện được ghi lại cách sự việc bao lâu? Vài giờ, vài năm, hay vài chục năm?
- Chi tiết nào kiểm tra được? Tên người, ngày tháng, địa chỉ, thời tiết, sự kiện đi kèm. Có trong hồ sơ, báo cũ không?
- Các phiên bản khác nhau ở đâu? Chi tiết nào chỉ có ở bản muộn?
- Có mô-típ quen không? Người đi nhờ xe biến mất, hồn ma người tình bị bỏ rơi, đồng hồ dừng lúc người chết. Mô-típ lặp lại ở nhiều nơi là dấu hiệu của truyền thuyết.
- Ai được lợi khi câu chuyện được kể? Một khách sạn, một tour du lịch, một cuốn sách, một kênh video.
Ba ví dụ: nguồn xa sự việc bao nhiêu
| Vụ | Thời gian sự việc | Nguồn chính | Khoảng cách |
|---|---|---|---|
| Trống ma Tedworth (Wiltshire, Anh) | 1661–1663 | Joseph Glanvill chép lại, có thời gian tự đến nhà | Gần thời sự việc, nhưng người chép đã sẵn mục đích chứng minh thế giới linh hồn tồn tại |
| Bell Witch (Adams, Tennessee, Mỹ) | Khoảng 1817–1821 | Sách của M. V. Ingram, năm 1894 | Hơn 70 năm, phần lớn người trong cuộc đã mất |
| Amityville (112 Ocean Avenue, New York) | Gia đình Lutz ở 28 ngày, 12/1975–1/1976 | Sách của Jay Anson, năm 1977 | Ngắn, nhưng người viết không có mặt, và luật sư William Weber về sau nói câu chuyện được dựng lên |
Cả ba vụ có bài riêng ở mục các vụ ma ám nổi tiếng. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy hai thứ cần đo riêng: khoảng cách thời gian, và khoảng cách giữa người viết với sự việc. Một nguồn có thể gần về thời gian nhưng xa về độc lập, và ngược lại.
Thực hành: lần một câu chuyện trên mạng
Giả sử bạn đọc được bài đăng: "Ký túc xá trường X có phòng 304 bị khoá từ năm 1998 vì một nữ sinh chết ở đó, đêm nào cũng nghe tiếng khóc." Đây là một ví dụ giả định, nhưng cấu trúc của nó rất quen. Các bước kiểm tra:
- Tìm bài đăng sớm nhất bằng cách tìm kiếm cụm từ đặc trưng, lọc theo thời gian, dùng công cụ lưu trữ web để xem các trang cũ. Thường sẽ thấy câu chuyện xuất hiện đầu tiên ở một diễn đàn, không có tên người viết.
- So các phiên bản: phòng 304 hay 403, năm 1998 hay 2001, nữ sinh hay nam sinh. Chi tiết trôi nổi là dấu hiệu chuyện truyền miệng.
- Kiểm tra chi tiết cứng: báo chí địa phương năm đó có tin nào không? Ký túc xá đó xây năm nào, có tầng ba không? Phòng có thật bị khoá, hay chỉ là kho?
- Tìm mô-típ: "phòng bị khoá vì có người chết" là mô-típ có ở ký túc xá nhiều nước.
- Tôn trọng người thật: nếu có một người thật đã mất, câu chuyện có thể làm đau gia đình họ. Không đăng tên, ảnh, không tìm đến người thân để "xác minh".
Phân loại lời kể theo độ tin cậy
Không có thang đo tuyệt đối, nhưng sắp xếp sau giúp nhìn rõ mình đang cầm loại nguồn gì:
- Ghi chép, ghi âm, ảnh, phim của nhân chứng trực tiếp, làm ngay lúc sự việc xảy ra, có giờ giấc.
- Lời kể của nhân chứng trực tiếp ghi lại sau vài ngày, có nhiều người độc lập cùng kể.
- Lời kể của một nhân chứng trực tiếp ghi lại sau nhiều năm.
- Lời kể của người nghe nhân chứng kể lại.
- Câu chuyện không rõ nguồn, "người ta nói", "bạn của một người bạn".
Phần lớn chuyện ma lan truyền rộng nằm ở hai bậc cuối. Đó không phải lý do để chế giễu người kể, mà là lý do để không coi câu chuyện như bằng chứng.
Đừng nhầm "không tìm ra nguồn" với "đã chứng minh là bịa"
Một câu chuyện không tìm ra phiên bản gốc vẫn có thể bắt đầu từ một trải nghiệm có thật của ai đó: một đêm mất ngủ, một tiếng động lạ, một cảm giác sợ hãi. Người điều tra tử tế viết kết luận đúng mức: "Câu chuyện hiện lưu hành không có nguồn kiểm chứng được; các chi tiết cụ thể không khớp với hồ sơ." Không cần viết thêm "nên chắc chắn là bịa".
Ngược lại, một câu chuyện có nguồn sớm và rõ ràng vẫn chưa chắc là đúng về mặt siêu nhiên. Nó chỉ cho biết ai đó đã kể như vậy, vào lúc đó. Bước tiếp theo là xem lời kể ấy có lời giải bình thường không.
Góc nhìn hôm nay: kỹ năng của thời tin giả
Lần nguồn là kỹ năng của nhà sử học, nhà báo và nhà văn hoá dân gian, và nó hữu ích hơn bao giờ hết khi mọi câu chuyện có thể được chia sẻ hàng nghìn lần trong một buổi tối. Những công cụ hữu ích: kho báo cũ số hoá của các thư viện quốc gia (ví dụ kho Chronicling America của Thư viện Quốc hội Mỹ cho báo Mỹ cũ), công cụ lưu trữ trang web, tìm kiếm ảnh ngược.
Sách nên đọc: The Vanishing Hitchhiker (1981) của Brunvand về truyền thuyết đô thị, The Haunted: A Social History of Ghosts (2007) của sử gia Owen Davies về việc chuyện ma được ghi chép và lan truyền qua các thế kỷ ở Anh.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một câu chuyện ma có thật hay không?
Tìm phiên bản sớm nhất, xem người kể đầu tiên có mặt không, kiểm các chi tiết như tên, ngày, địa chỉ trong báo cũ và hồ sơ, rồi so các phiên bản. Câu chuyện có nguồn rõ vẫn cần xét thêm lời giải bình thường.
FOAF là gì?
FOAF là viết tắt tiếng Anh của "friend of a friend", bạn của một người bạn. Đây là dạng nguồn đặc trưng của truyền thuyết đô thị: ai cũng khẳng định chuyện có thật nhưng không ai là nhân chứng trực tiếp.
Vì sao chuyện ma càng kể càng ly kỳ?
Trí nhớ được dựng lại mỗi lần nhớ, và người kể thường lược chi tiết lạ, thêm chi tiết quen cho câu chuyện gọn và hấp dẫn hơn. Frederic Bartlett đã cho thấy hiện tượng này từ năm 1932.
Bell Witch có nguồn đáng tin không?
Nguồn chính là sách của M. V. Ingram năm 1894, viết sau sự việc khoảng 1817–1821 hơn 70 năm khi phần lớn người trong cuộc đã mất. Vì vậy các chi tiết trong đó khó kiểm chứng.
Truyền thuyết đô thị khác chuyện có thật ở điểm nào?
Truyền thuyết đô thị thường không có nhân chứng trực tiếp, chi tiết trôi nổi giữa các phiên bản và cùng một mô-típ xuất hiện ở nhiều nơi. Chuyện có thật thường có nguồn gốc lần ra được và chi tiết khớp với hồ sơ.
