Dự án Stargate là tên gọi chung cho chương trình nghiên cứu "nhìn từ xa" (remote viewing) do các cơ quan tình báo Mỹ tài trợ trong khoảng 1972–1995, với ý tưởng rằng một người có thể mô tả một địa điểm ở xa chỉ bằng tâm trí. Chương trình khởi đầu từ phòng thí nghiệm SRI ở California với hai nhà vật lý Russell Targ và Harold Puthoff. Năm 1995, một bản đánh giá độc lập kết luận phương pháp này không mang lại thông tin hữu ích, và chương trình bị chấm dứt; hai chuyên gia thẩm định thì bất đồng sâu sắc về việc số liệu có cho thấy hiệu ứng thật hay không.
Bối cảnh: thời của những câu hỏi lạ
Đầu thập niên 1970 là thời điểm đặc biệt. Cận tâm lý học vừa có chỗ đứng nhỏ trong một số trường đại học; báo chí phương Tây lan truyền tin đồn rằng phía Liên Xô đang nghiên cứu ngoại cảm. Trong không khí ấy, một vài nhân vật trong bộ máy tình báo Mỹ cho rằng nên bỏ một khoản kinh phí nhỏ để tìm hiểu, phòng khi tin đồn có phần thật.
Năm 1972, Viện Nghiên cứu Stanford (SRI International) ở Menlo Park, California, một viện nghiên cứu độc lập tách ra từ Đại học Stanford, bắt đầu nhận kinh phí cho các thí nghiệm này. Người phụ trách là Harold Puthoff và Russell Targ, hai nhà vật lý làm về laser.
"Nhìn từ xa" được thử như thế nào
Cụm từ "remote viewing" thường gắn với Ingo Swann, một hoạ sĩ ở New York tham gia những thí nghiệm đầu tiên, cùng với Pat Price, một cựu cảnh sát. Quy trình cơ bản của SRI thời đầu như sau:
- Một người làm thí nghiệm rút ngẫu nhiên một phong bì chứa địa điểm đích trong vùng quanh viện (một cây cầu, bến du thuyền, nhà thờ, công viên…), rồi lái xe tới đó.
- Người "nhìn" ngồi lại trong phòng với một người làm thí nghiệm khác không biết đích, mô tả bằng lời và phác thảo những gì mình "thấy".
- Sau nhiều phiên, một người chấm độc lập đi thăm từng địa điểm, đọc các bản mô tả đã xáo trộn, và ghép bản nào với địa điểm nào.
Nếu người chấm ghép đúng nhiều hơn mức ngẫu nhiên, nhóm SRI coi đó là bằng chứng. Năm 1974, Targ và Puthoff công bố một bài trên tạp chí Nature, kèm lời biên tập thận trọng của tạp chí, và năm 1977 họ ra sách Mind-Reach cho công chúng.
Bản ghi chép để lộ manh mối
Năm 1978, hai nhà tâm lý học New Zealand, David Marks và Richard Kammann, xin được xem bản ghi chép các phiên thử. Họ phát hiện điều đơn giản mà nghiêm trọng: bản ghi chép chứa những manh mối giúp người chấm sắp xếp mà không cần ngoại cảm. Ví dụ: lời người làm thí nghiệm nhắc tới "những địa điểm hôm qua", ngày tháng, hay nhắc lại các phiên trước. Người chấm biết thứ tự các địa điểm đã thăm, nên chỉ cần đoán bản nào ra trước bản nào là đã ghép đúng được nhiều cặp.
Marks và Kammann công bố phân tích này trên chính tạp chí Nature năm 1978. Khi họ làm lại thí nghiệm với bản ghi chép đã xoá hết manh mối, kết quả về mức ngẫu nhiên. Nhóm SRI phản bác rằng ngay cả khi lọc bỏ manh mối, kết quả vẫn dương tính; tranh cãi kéo dài, nhưng từ đây ai cũng thấy quy trình chấm điểm là gót chân Achilles của cả phương pháp.
Nhiều tên gọi, một chương trình
Từ giữa thập niên 1970, chương trình chuyển qua tay nhiều cơ quan và mang nhiều mật danh khác nhau qua các năm. "Stargate" là tên cuối cùng, dùng từ đầu thập niên 1990, và trở thành tên mà công chúng dùng để gọi cả chương trình. Ngoài phòng thí nghiệm SRI, sau này có thêm một tổ chức nghiên cứu khác ở California tiếp nhận phần nghiên cứu, do nhà vật lý Edwin May phụ trách.
| Mốc | Diễn biến |
|---|---|
| 1972 | SRI bắt đầu nhận kinh phí; Targ và Puthoff thử nghiệm với Ingo Swann, Pat Price |
| 1974 | Bài báo trên Nature |
| 1977 | Sách Mind-Reach |
| 1978 | Marks và Kammann chỉ ra manh mối trong bản ghi chép |
| Cuối thập niên 1970–đầu thập niên 1990 | Chương trình đổi nhiều mật danh, qua tay nhiều cơ quan |
| 1995 | Đánh giá của Viện Nghiên cứu Hoa Kỳ (AIR); chương trình chấm dứt, tài liệu được giải mật |
Đánh giá năm 1995: hai chuyên gia, hai kết luận
Năm 1995, chương trình được chuyển cho Cơ quan Tình báo Trung ương (CIA) xem xét. CIA thuê Viện Nghiên cứu Hoa Kỳ (American Institutes for Research, AIR), một tổ chức nghiên cứu độc lập, đánh giá toàn bộ. AIR mời hai chuyên gia có quan điểm đối lập:
- Jessica Utts, nhà thống kê ở Đại học California, Davis. Bà kết luận rằng xét theo tiêu chuẩn thống kê dùng cho các lĩnh vực khác, các thí nghiệm có hiệu ứng vượt mức ngẫu nhiên, và nên coi đó là thật.
- Ray Hyman, nhà tâm lý học ở Đại học Oregon, người từng phản biện thí nghiệm Ganzfeld. Ông cho rằng con số thống kê chưa đủ: các thí nghiệm do một nhóm nhỏ thực hiện, chưa được nhóm độc lập lặp lại, còn khả năng có lỗi quy trình chưa phát hiện; và chưa ai đưa ra được một lý thuyết về việc hiệu ứng hoạt động thế nào.
Báo cáo chung của AIR kết luận rằng dù tranh luận khoa học chưa ngã ngũ, "nhìn từ xa" chưa bao giờ cung cấp thông tin đủ cụ thể và đáng tin để dùng được trong thực tế. Thông tin người "nhìn" đưa ra thường mơ hồ, nhiều chi tiết sai lẫn với vài chi tiết khớp, và người dùng phải tự diễn giải. Chương trình kết thúc năm 1995, nhiều tài liệu được giải mật và về sau được đưa lên kho tài liệu điện tử của CIA.
Vì sao chuyện này hấp dẫn đến vậy
Hai mươi năm tài trợ từ các cơ quan tình báo nghe như cốt truyện phim, và quả thật đã thành phim: cuốn sách The Men Who Stare at Goats của nhà báo Jon Ronson (2004) và bộ phim cùng tên năm 2009 kể lại một phần không khí kỳ quặc của giai đoạn ấy theo lối châm biếm. Nhưng cần nói rõ: việc một cơ quan nhà nước tài trợ không có nghĩa là phương pháp hiệu quả. Kinh phí của chương trình rất nhỏ so với ngân sách tình báo nói chung, và lý do tồn tại chủ yếu là "phòng khi" chứ không phải vì đã có kết quả.
Một lý do khác khiến chuyện nhìn từ xa sống dai: bản mô tả mơ hồ luôn có vài điểm "trúng". "Có nước, có cấu trúc cao, có cảm giác lạnh" thì gần như địa điểm nào ở một thành phố ven biển cũng khớp. Người đọc lại bản mô tả sau khi biết đích sẽ thấy điểm trúng nổi bật và quên điểm trượt. Đây chính là cơ chế đã được bàn kỹ trong các bài về trùng hợp và về đọc nguội.
Bài học về phương pháp
Với người học khoa học, Stargate để lại ba bài học rõ ràng:
- Người chấm phải mù thật sự, kể cả mù với những manh mối vô tình như ngày tháng, thứ tự. Phát hiện của Marks và Kammann là ví dụ kinh điển.
- Thống kê có ý nghĩa chưa phải là bằng chứng đủ, nhất là khi kết quả chỉ đến từ một vài nhóm và chưa ai độc lập lặp lại được.
- Có hiệu ứng nhỏ trong phòng thí nghiệm khác với có công cụ dùng được. Kể cả nếu chấp nhận lập luận của Utts, một hiệu ứng mờ nhạt vẫn không biến thành thông tin cụ thể.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay, "nhìn từ xa" vẫn được một số nhóm và khoá học thương mại quảng bá, thường kèm câu "từng được tình báo Mỹ dùng". Câu đó đúng một nửa: được tài trợ nghiên cứu là thật, còn kết luận chính thức cuối cùng là không dùng được. Khi gặp lời quảng cáo kiểu này, hãy hỏi tiếp: đánh giá độc lập kết luận gì?
Muốn tìm hiểu thêm: báo cáo đánh giá năm 1995 của AIR (có các phần viết riêng của Utts và Hyman) đã được công khai; bài của Marks và Kammann trên Nature năm 1978; sách The Psychology of the Psychic của David Marks (bản mở rộng xuất bản năm 2000) trình bày chi tiết phân tích của ông.
Câu hỏi thường gặp
Dự án Stargate là gì?
Đó là tên gọi chung cho chương trình nghiên cứu "nhìn từ xa" được các cơ quan tình báo Mỹ tài trợ khoảng 1972–1995. Ý tưởng là một người có thể mô tả địa điểm ở xa chỉ bằng tâm trí.
Nhìn từ xa (remote viewing) có thật không?
Chưa được chứng minh. Đánh giá độc lập năm 1995 kết luận phương pháp không cho thông tin dùng được; hai chuyên gia thẩm định bất đồng về việc số liệu thí nghiệm có cho thấy hiệu ứng thật hay không.
Vì sao dự án Stargate bị dừng?
Năm 1995, Viện Nghiên cứu Hoa Kỳ (AIR) đánh giá theo yêu cầu của CIA và kết luận thông tin từ "nhìn từ xa" quá mơ hồ, không đủ tin cậy để sử dụng. Chương trình chấm dứt và tài liệu được giải mật.
Jessica Utts và Ray Hyman bất đồng điều gì?
Utts cho rằng theo chuẩn thống kê thông thường, thí nghiệm có hiệu ứng vượt mức ngẫu nhiên. Hyman cho rằng kết quả chưa được nhóm độc lập lặp lại, có thể còn lỗi quy trình, và chưa có lý thuyết giải thích nên chưa thể kết luận.
Phim The Men Who Stare at Goats có dựa trên chuyện thật không?
Phim năm 2009 dựa trên sách của nhà báo Jon Ronson (2004) về các chương trình kỳ quặc trong quân đội Mỹ, kể theo lối châm biếm. Nó lấy cảm hứng từ chuyện thật nhưng nhiều tình tiết được hư cấu.
