Edinburgh nổi tiếng "ma ám" chủ yếu vì hai chỗ nằm dưới lòng phố cổ: Mary King's Close, một con hẻm thế kỷ 17 bị toà nhà Royal Exchange xây đè lên từ năm 1753, và hầm ngầm South Bridge, dãy phòng tối trong lòng một cây cầu đá hoàn thành cuối thế kỷ 18. Cả hai đều là di tích thật, có lịch sử thật về nghèo đói, dịch bệnh và nhà ở chật chội. Chuyện ma là lớp kể chồng lên sau, phần lớn hình thành khi các nơi này mở cho khách tham quan từ cuối thế kỷ 20.
Thành phố xây chồng lên chính nó
Muốn hiểu vì sao Edinburgh có "phố dưới lòng phố", phải nhìn địa hình. Phố cổ (Old Town) chạy dọc một sống núi hẹp, một đầu là lâu đài trên khối đá núi lửa, đầu kia là cung điện Holyrood. Trục chính là Royal Mile. Hai bên trục, các con hẻm dốc gọi là close đổ xuống thung lũng như xương cá.
Đất ít, người đông, tường thành không cho mở rộng. Người ta xây nhà lên cao, có toà mười tầng trở lên, gọi là tenement. Nhà giàu ở tầng giữa, người nghèo ở dưới hầm và trên gác. Nước thải đổ xuống hẻm. Khách thế kỷ 18 thường tả phố cổ là nơi đông đúc và hôi hám bậc nhất châu Âu, và biệt danh "Auld Reekie" (Lão Khói) của thành phố có gốc từ khói than bao phủ nó.
Khi thành phố muốn chỉnh trang ở thế kỷ 18, họ không san phẳng sống núi. Họ xây đè lên. Đó là gốc của cả hai địa điểm trong bài.
Mary King's Close: con hẻm bị chôn dưới toà thị chính
Lịch sử có ghi chép
Mary King's Close lấy tên một phụ nữ có thật: Mary King, một góa phụ buôn bán sống ở hẻm này vào thế kỷ 17, đủ địa vị để có quyền thị dân (burgess). Hẻm là một khu dân cư bình thường của phố cổ: nhà nhiều tầng, cửa hàng, xưởng nhỏ.
Năm 1644–1645 Edinburgh trải qua một đợt dịch hạch nặng. Thành phố cách ly người bệnh, có bác sĩ dịch hạch được thuê riêng, người chết được chôn ngoài thành. Mary King's Close cũng có người bệnh như mọi khu khác.
Năm 1753, thành phố bắt đầu xây Royal Exchange (nay là City Chambers, toà thị chính Edinburgh) trên Royal Mile. Các tầng trên của những ngôi nhà trong hẻm bị phá, tầng dưới được giữ làm móng. Con hẻm thành một mê cung tối bị bịt nắp. Một số phần vẫn được dùng làm kho hoặc chỗ làm việc lâu sau đó, rồi dần bỏ hoang.
Lời đồn về những người bị "xây tường nhốt"
Câu chuyện hay được kể nhất: khi dịch hạch tới, thành phố xây tường bịt kín hẻm, nhốt người bệnh chết dần bên trong. Đây là lời đồn không có tư liệu ủng hộ. Hồ sơ thành phố thời đó cho thấy người bệnh được đưa ra khu cách ly ngoài thành, không phải bị bỏ chết tại chỗ. Bản thân đơn vị khai thác điểm tham quan cũng kể đây là truyền thuyết. Việc con hẻm "bị chôn" là chuyện xây dựng năm 1753, cách đợt dịch hơn một thế kỷ, nhưng hai sự kiện hay bị ghép làm một trong lời kể.
Căn phòng của "Annie"
Chuyện ma nổi tiếng nhất ở đây là "Annie", một bé gái được cho là chết vì dịch và lạc mất búp bê. Theo lời kể lưu truyền, đầu thập niên 1990 một nhà ngoại cảm người Nhật tới thăm, nói cảm thấy một đứa trẻ buồn bã trong một căn phòng, rồi mua búp bê tặng. Từ đó khách để lại búp bê, đồ chơi trong góc phòng, nay đã thành một đống lớn.
Cần tách cho rõ: không có hồ sơ nào về một em bé tên Annie chết ở đúng phòng đó. "Annie" là nhân vật sinh ra từ lời kể của một người khách, rồi được hàng nghìn người khác tiếp sức bằng hành động rất con người, là để lại một món quà. Căn phòng đáng xem vì nó cho thấy một câu chuyện ma hình thành thế nào trước mắt ta, chứ không phải vì nó chứng minh điều gì.
Mở cửa đón khách
Khu hẻm chỉ được tour có hướng dẫn mở đều đặn từ năm 2003 với tên The Real Mary King's Close. Người dẫn đường đóng vai cư dân xưa, kể cả lịch sử lẫn truyền thuyết. Nhiều người khen tour này vì phần lịch sử đời thường: cách người ta sống, đổ rác, làm việc, chống dịch ở thế kỷ 17.
Hầm ngầm South Bridge: những căn phòng trong lòng cây cầu
Cây cầu không bắc qua sông
South Bridge được xây khoảng 1785–1788 để nối phố cổ với khu đại học phía nam, vượt qua thung lũng Cowgate. Nó không bắc qua sông mà qua một con phố thấp, và hai bên cầu sớm bị nhà cửa che kín, nên người đi trên cầu gần như không biết mình đang ở trên cầu.
Bên trong các nhịp vòm có những khoang trống. Người ta ngăn thành phòng: xưởng thợ, kho rượu, quán nhỏ. Nhưng công trình thấm nước, ẩm, tối. Các chủ xưởng dần bỏ đi, và những người nghèo nhất thành phố dọn vào. Đến thế kỷ 19, hầm thành chỗ ở tồi tệ, rồi bị bỏ hẳn và lấp đầy gạch vụn.
Được tìm lại thập niên 1980
Một phần hầm được khai quật lại vào giữa thập niên 1980 và sau đó mở cho tour đi bộ. Hiện có vài đơn vị khai thác các đoạn hầm khác nhau quanh phố Blair và phố Niddry, phần lớn tổ chức tour buổi tối với chủ đề lịch sử lẫn chuyện ma.
Lời đồn và tư liệu
Hầm South Bridge hay bị gắn với Burke và Hare, hai kẻ giết người bán xác cho trường giải phẫu năm 1828. Đây là một vụ án có thật của Edinburgh, nhưng không có bằng chứng họ dùng hầm này. Việc ghép tên họ vào là cách kể chuyện, không phải sử liệu. Các nhân vật ma được đặt tên trong tour như "ông chủ đất" hay "cậu bé" cũng là lời kể của người dẫn và khách, không có hồ sơ đối chiếu.
Hầm South Bridge cũng là nơi nhà tâm lý học Richard Wiseman làm một nghiên cứu nổi tiếng, công bố năm 2003, về chuyện khách hay báo cảm giác lạ ở những khoang nào và vì sao. Kết quả đó được bàn riêng ở danh mục tâm lý học niềm tin của wiki này.
So sánh nhanh hai địa điểm
| Mary King's Close | Hầm South Bridge | |
|---|---|---|
| Thời kỳ | Dân cư thế kỷ 16–17, bị xây đè từ 1753 | Cầu xây khoảng 1785–1788, hầm dùng đến thế kỷ 19 |
| Bản chất | Một con hẻm nhà ở bị biến thành móng toà nhà | Khoang trống trong vòm cầu được ngăn thành phòng |
| Lịch sử thật nổi bật | Đời sống phố cổ, dịch hạch 1644–1645 | Xưởng thợ, quán, rồi nhà ở của người rất nghèo |
| Truyền thuyết chính | Người bệnh bị xây tường nhốt, bé "Annie" | Các hồn ma có tên riêng, liên hệ với Burke và Hare |
| Đánh giá tư liệu | Chuyện xây tường nhốt người không có căn cứ | Liên hệ Burke và Hare không có căn cứ |
| Cách tham quan | Tour có hướng dẫn, mở đều từ 2003 | Tour đi bộ của vài đơn vị, nhiều tour buổi tối |
Vì sao hai nơi này "dễ có ma"
Không cần tin hay không tin, vẫn thấy được vì sao những nơi như vậy sinh ra nhiều lời kể:
- Không gian: trần thấp, hành lang hẹp, ánh sáng yếu, tiếng vọng lạ, nhiệt độ thấp hơn mặt đất. Cơ thể ta phản ứng với những thứ đó trước khi lý trí kịp nói gì.
- Bối cảnh lịch sử: người khách biết trước nơi này gắn với dịch bệnh, nghèo đói, cái chết. Biết trước là đã chuẩn bị tâm thế để thấy lạ.
- Cách kể: tour buổi tối, người dẫn hoá trang, đèn lồng, kể chuyện dừng đúng chỗ. Đây là nghệ thuật trình diễn, làm rất tốt, và mục đích của nó là để khách thấy rợn.
- Hiệu ứng tích luỹ: mỗi khách kể lại một cảm giác, người dẫn ghi nhận và kể tiếp cho đoàn sau. Một căn phòng có thể "nổi tiếng có ma" chỉ sau vài năm như vậy.
Điều đó không làm các nơi này kém giá trị. Nó chỉ có nghĩa là thứ thật sự có ở đó là lịch sử, còn chuyện ma là cách hiện đại để người ta muốn nghe lịch sử ấy.
Những điểm khác ở phố cổ hay được nhắc
- Nghĩa trang Greyfriars: nổi tiếng với chú chó Bobby canh mộ chủ (chuyện thế kỷ 19, có tượng) và với những chuyện kể về một khu lăng mộ kín được tour buổi tối khai thác.
- Lâu đài Edinburgh: có nhiều chuyện kể về người đánh trống, người thổi kèn túi lạc trong đường hầm. Đây là truyện dân gian, không có tư liệu gốc rõ ràng.
- Cowgate và Grassmarket: khu thấp nhất phố cổ, từng là nơi hành quyết công khai ở Grassmarket. Tour đi bộ hay dừng ở đây để kể lịch sử án tử.
Góc nhìn hôm nay: đi sao cho đáng
Phố cổ và phố mới Edinburgh được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 1995. Nếu tới, có thể đi theo thứ tự này để mang về nhiều nhất:
- Đi Royal Mile ban ngày trước. Đi bộ từ lâu đài xuống Holyrood, ghé vào vài con hẻm dốc để thấy địa hình "xương cá". Hiểu địa hình rồi mới hiểu vì sao có phố ngầm.
- Đặt tour Mary King's Close qua trang chính thức, xem giới hạn tuổi và lưu ý về cầu thang, lối hẹp nếu đi cùng người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ.
- Chọn tour hầm South Bridge theo khẩu vị: có tour thiên về lịch sử, có tour thiên về hù doạ. Đọc mô tả trước.
- Ghé Bảo tàng Quốc gia Scotland (miễn phí vào cửa phần trưng bày chính) để xem đời sống Edinburgh qua các thời kỳ.
Người sợ không gian kín, có vấn đề tim mạch hoặc hô hấp nên cân nhắc: hầm tối, ẩm, đôi chỗ phải cúi người. Giày đế bám là cần thiết. Và như mọi di tích, không mang đồ gì ra khỏi đó, kể cả một viên gạch vụn.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm sách của Jan-Andrew Henderson về phố ngầm Edinburgh, hoặc phần viết về Edinburgh trong Paranormality (2011) của Richard Wiseman, người đã đưa chính những căn hầm này vào phòng thí nghiệm ngoài trời.
Câu hỏi thường gặp
Mary King's Close là gì?
Mary King's Close là một con hẻm dân cư thế kỷ 17 ở phố cổ Edinburgh, mang tên một góa phụ buôn bán sống ở đó. Từ năm 1753, khi thành phố xây toà Royal Exchange, các tầng trên bị phá và phần dưới bị xây đè lên. Từ năm 2003 nơi này mở tour tham quan có hướng dẫn.
Người bệnh dịch hạch có bị xây tường nhốt trong Mary King's Close không?
Không có tư liệu ủng hộ chuyện này. Hồ sơ thời đó cho thấy người bệnh được đưa tới khu cách ly ngoài thành. Việc con hẻm bị chôn là do công trình xây dựng năm 1753, hơn một thế kỷ sau đợt dịch 1644–1645.
Hầm South Bridge ở Edinburgh là gì?
Đó là các khoang trống trong nhịp vòm của cây cầu South Bridge, xây khoảng 1785–1788. Ban đầu dùng làm xưởng, kho, quán, sau thành chỗ ở của người rất nghèo rồi bị bỏ hoang và lấp gạch vụn. Một phần được tìm lại thập niên 1980 và nay có tour đi bộ.
Burke và Hare có liên quan đến hầm South Bridge không?
Burke và Hare là vụ án giết người bán xác có thật ở Edinburgh năm 1828, nhưng không có bằng chứng họ dùng hầm South Bridge. Việc ghép tên họ vào hầm là cách kể chuyện của các tour, không phải sử liệu.
Đi tour ma Edinburgh có đáng sợ không?
Mức độ tuỳ đơn vị tổ chức: có tour thiên về lịch sử, có tour cố ý hù doạ bằng hoá trang và hiệu ứng. Hầm tối, ẩm, lối hẹp, nên người sợ không gian kín hoặc có bệnh tim, hô hấp nên đọc kỹ mô tả trước khi đặt.
