Nhà bí ẩn Winchester (Winchester Mystery House) ở San Jose, California là ngôi nhà mà bà Sarah Winchester, góa phụ thừa kế cổ phần hãng súng Winchester, cho xây và sửa gần như liên tục từ khoảng năm 1886 đến khi bà mất năm 1922, tạo ra khoảng 160 phòng với cầu thang dẫn lên trần, cửa mở ra khoảng không. Truyền thuyết nói bà xây không ngừng để xoa dịu hồn ma của những người chết vì súng Winchester, theo lời một nhà ngoại cảm. Truyền thuyết ấy không có tư liệu thời đó ủng hộ; các nhà nghiên cứu tiểu sử cho rằng nó hình thành phần lớn sau khi bà mất, khi ngôi nhà được đem ra bán vé.
Sarah Winchester là ai
Sarah Lockwood Pardee lấy William Wirt Winchester, con trai người sáng lập hãng Winchester Repeating Arms, nhà sản xuất súng trường nổi tiếng nước Mỹ thế kỷ 19. Hai biến cố đánh dấu đời bà: con gái Annie mất khi mới vài tuần tuổi năm 1866, và chồng mất vì lao năm 1881. Bà thừa kế một phần lớn cổ phần công ty, trở thành một trong những phụ nữ giàu nhất nước Mỹ thời đó.
Năm 1886, bà rời Connecticut sang California và mua một trang trại ở thung lũng Santa Clara, nay thuộc thành phố San Jose. Ngôi nhà trại ban đầu khá nhỏ. Từ đó, nó lớn dần trong gần bốn thập kỷ.
Ngôi nhà như thế nào
Con số được nhắc nhiều nhất là khoảng 160 phòng. Ngôi nhà từng cao tới bảy tầng ở phần tháp, nhưng trận động đất San Francisco năm 1906 làm sập các tầng trên, và bà không xây lại chúng. Ngày nay nó cao bốn tầng ở phần cao nhất.
Những chi tiết làm khách tò mò:
- Cầu thang dẫn lên trần và cửa mở ra một bức tường, hoặc ra khoảng không ở tầng trên.
- Cầu thang "lượn" với bậc rất thấp, nhiều khúc quanh, đi mãi mới lên được một tầng.
- Cửa sổ trên sàn nhà, cửa sổ nhìn vào phòng khác.
- Nhiều chi tiết số 13: cửa sổ 13 ô kính, móc treo áo 13 cái, theo cách điểm tham quan giới thiệu.
- Công nghệ hiện đại thời đó: hệ thống sưởi, thang máy, nước nóng trong nhà, chuông gọi người hầu.
Truyền thuyết: nhà ngoại cảm ở Boston
Phiên bản phổ biến của chuyện ma Winchester như sau: sau khi chồng mất, bà Sarah tìm tới một nhà ngoại cảm ở Boston. Người này nói gia đình Winchester bị hồn ma của những người chết vì súng trường Winchester nguyền rủa, và bà phải đi về miền tây, xây một ngôi nhà không bao giờ được ngừng xây. Ngừng là chết. Những cầu thang cụt và cửa vô dụng là để đánh lạc hướng hồn ma. Mỗi đêm bà vào một "phòng gọi hồn" để nhận bản vẽ cho ngày hôm sau.
Câu chuyện rất hay. Vấn đề là nguồn của nó:
- Không có ghi chép nào thời bà sống xác nhận chuyến gặp nhà ngoại cảm. Tên người này cũng thay đổi tuỳ lời kể.
- Báo chí lá cải đầu thế kỷ 20 đã đồn về bà góa giàu có kỳ quặc ở San Jose, nhưng nhiều chi tiết "ma" xuất hiện dày đặc sau năm 1922, khi ngôi nhà được cho thuê và mở bán vé từ năm 1923.
- Bà Sarah sống kín đáo, không trả lời phỏng vấn, nên báo chí và người đời có nhiều khoảng trống để lấp bằng tưởng tượng.
Nhà nghiên cứu Mary Jo Ignoffo, trong tiểu sử Captive of the Labyrinth (2010), dựa trên thư từ, hồ sơ tài sản và giấy tờ pháp lý để vẽ lại một chân dung khác hẳn: một phụ nữ thông minh, có học, thích kiến trúc, làm từ thiện, có nhiều bất động sản khác, và mang những bệnh tật tuổi già thực sự (viêm khớp nặng ảnh hưởng tới việc đi lại, điều có thể giải thích những bậc thang rất thấp).
Lời giải khác cho những chi tiết "kỳ quái"
| Chi tiết | Cách truyền thuyết giải thích | Cách giải thích đời thường hơn |
|---|---|---|
| Xây liên tục suốt nhiều năm | Ngừng xây là bị ma bắt | Người giàu, thích kiến trúc, không bị khách hàng hay kiến trúc sư giới hạn; xây nhiều nhà khác nữa. Thực tế cũng có những giai đoạn ngừng xây |
| Cầu thang lên trần, cửa ra khoảng không | Đánh lạc hướng hồn ma | Hậu quả của việc sửa đi sửa lại, nhất là sau động đất 1906 khi nhiều phần bị phá hoặc bít lại |
| Bậc thang rất thấp, nhiều khúc | Mê cung cho ma | Phù hợp với một người bị viêm khớp nặng, đi lại khó |
| Số 13 ở khắp nơi | Nghi lễ chống ma | Một số chi tiết có thật; nhiều chi tiết được nhấn mạnh hoặc thêm vào khi làm tour |
| "Phòng gọi hồn" | Nơi bà nhận bản vẽ từ cõi khác | Không có tư liệu xác nhận chức năng này; tên gọi do tour đặt |
Không phải mọi câu hỏi đều có lời giải chắc chắn. Chúng ta không biết hết bà Sarah nghĩ gì. Bà có quan tâm tới thuyết thông linh không? Có thể, vì đó là phong trào rất phổ biến trong giới thượng lưu Mỹ cuối thế kỷ 19. Nhưng "có thể quan tâm" khác xa "xây nhà theo lệnh hồn ma".
Ngôi nhà thành điểm tham quan
Bà Sarah mất tháng 9 năm 1922. Đồ đạc được chia cho người thừa kế và bán đấu giá, phải mất nhiều tuần mới chuyển hết. Ngôi nhà được bán, rồi cho thuê, và từ năm 1923 mở cửa cho khách trả tiền vào xem. Ngay từ đầu, câu chuyện ma đã là phần chính trong lời quảng cáo.
Ngôi nhà được đưa vào Sổ bộ Quốc gia các Địa điểm Lịch sử của Mỹ năm 1974. Năm 2018, phim Winchester với Helen Mirren vào vai Sarah Winchester ra rạp, kể lại phiên bản truyền thuyết; phim là tác phẩm hư cấu kinh dị, không phải tiểu sử.
Vì sao truyền thuyết sống dai
Chuyện Winchester có đủ những thành phần mà một chuyện ma cần:
- Một bi kịch có thật: mất con, mất chồng.
- Một sự giàu có không đến từ lao động của chính mình mà từ một sản phẩm gây chết người. Câu chuyện cho phép người kể "trả nợ đạo đức" thay cho nhân vật.
- Một người phụ nữ sống một mình, ít nói, đúng khuôn mẫu "bà già lập dị" mà văn hoá đại chúng rất thích.
- Một không gian vật lý kỳ lạ thật, ai đến cũng thấy được, sờ được.
Ba thành phần đầu là chất liệu đạo đức và xã hội, không phải bằng chứng. Thành phần thứ tư có lời giải thực tế. Gộp lại, ta có một câu chuyện hấp dẫn nhưng không phải một vụ ma ám có căn cứ.
Góc nhìn hôm nay: đi xem gì
- Tour cơ bản có hướng dẫn đi qua phần lớn các phòng nổi tiếng. Có tour sâu hơn vào khu vực làm việc, hầm, kho. Đặt trên trang chính thức.
- Để ý những chi tiết thủ công cao cấp: gỗ dán ô, cửa sổ kính màu đặt làm riêng, hệ thống sưởi. Chúng cho thấy một chủ nhà chú ý chất lượng chứ không xây vội vàng.
- Khu vườn và nhà phụ cho thấy ngôi nhà từng là trung tâm một trang trại, không phải một mê cung giữa đồng không.
- Đọc trước tiểu sử của Mary Jo Ignoffo để có góc nhìn cân bằng; sách mỏng, dễ đọc.
Lối đi trong nhà hẹp, nhiều cầu thang, người khó đi lại nên hỏi trước về lộ trình. Có khu không dành cho trẻ nhỏ hoặc không cho chụp ảnh tuỳ thời điểm, nên xem thông báo của điểm tham quan.
Câu hỏi thường gặp
Nhà bí ẩn Winchester có bao nhiêu phòng?
Con số thường được nhắc là khoảng 160 phòng. Ngôi nhà từng cao bảy tầng ở phần tháp, nhưng động đất năm 1906 làm sập các tầng trên và bà Sarah không xây lại, nên hiện nay cao nhất bốn tầng.
Vì sao Sarah Winchester xây nhà liên tục?
Truyền thuyết nói bà xây theo lời một nhà ngoại cảm để xoa dịu hồn ma người chết vì súng Winchester, nhưng không có tư liệu thời đó xác nhận. Các nhà viết tiểu sử cho rằng bà là người giàu, thích kiến trúc, có thời gian và tiền để sửa nhà liên tục, và nhiều chi tiết lạ là hậu quả của việc sửa chữa sau động đất 1906.
Nhà Winchester ở đâu?
Ngôi nhà ở thành phố San Jose, bang California, Mỹ, trên đất trang trại cũ ở thung lũng Santa Clara mà bà Sarah mua năm 1886. Ngày nay nó nằm giữa khu đô thị, mở cửa cho khách tham quan.
Phim Winchester năm 2018 có đúng sự thật không?
Không. Phim Winchester (2018) với Helen Mirren là phim kinh dị hư cấu dựa trên truyền thuyết ma, không phải phim tiểu sử. Tiểu sử dựa trên tư liệu là cuốn Captive of the Labyrinth (2010) của Mary Jo Ignoffo.
Nhà Winchester mở cửa cho khách từ khi nào?
Sau khi bà Sarah mất tháng 9 năm 1922, ngôi nhà được bán và từ năm 1923 mở cửa cho khách trả tiền vào xem. Câu chuyện ma là phần chính trong quảng cáo ngay từ đầu.
