Nhà tù Eastern State: nhà giam biệt giam thành điểm tham quan ma ám

Nhà tù Eastern State (Eastern State Penitentiary) ở Philadelphia là nhà tù mở năm 1829, đóng năm 1971, nổi tiếng vì từng áp dụng triệt để chế độ biệt giam: mỗi tù nhân ở một xà lim riêng, gần như không gặp ai trong nhiều năm, với niềm tin rằng cô độc sẽ khiến con người hối cải. Nay nó là một điểm tham quan lịch sử để nguyên tình trạng đổ nát, và cũng là một trong những nơi bị đồn "ma ám" nổi tiếng nhất nước Mỹ. Cái làm nơi này rợn thật là lịch sử của nó, một thí nghiệm cải cách nhà tù đã gây ra đau khổ tinh thần cho rất nhiều người.

Một nhà tù sinh ra từ ý tốt

Cuối thế kỷ 18, nhà tù ở Philadelphia là những phòng giam chung: nam nữ, người lớn trẻ em, tội nhẹ tội nặng nhốt lẫn, bạo lực và bệnh tật tràn lan. Năm 1787, một nhóm công dân, nhiều người theo truyền thống Quaker, lập hội cải thiện điều kiện nhà tù. Họ muốn thay hình phạt thân thể bằng một thứ mà họ coi là nhân đạo hơn: cách ly để tự suy ngẫm.

Ý tưởng đó thành "hệ thống Pennsylvania" (còn gọi là hệ thống tách biệt). Mỗi tù nhân:

• Ở một xà lim riêng, có giường, có vòi nước, có bồn vệ sinh dội nước (hiện đại hơn cả Nhà Trắng thời đó, theo cách điểm tham quan hay giới thiệu).
• Có một khoảng sân nhỏ có tường cao riêng để ra ngoài trời một mình.
• Làm việc thủ công trong xà lim: đóng giày, dệt vải.
• Khi bị dẫn đi đâu, phải trùm mũ che mặt để không nhìn thấy ai, không ai thấy mình.
• Chỉ được gặp quản giáo, cha tuyên uý và một số người thăm được phép.

Mục tiêu là "sám hối". Chữ penitentiary trong tiếng Anh có cùng gốc với penitence, sự sám hối.

Kiến trúc bánh xe

Kiến trúc sư John Haviland thiết kế nhà tù theo hình nan hoa: các dãy xà lim toả ra từ một tháp canh trung tâm, để người gác đứng một chỗ nhìn được dọc mọi hành lang. Bề ngoài là tường đá cao như pháo đài trung cổ, cố ý tạo cảm giác uy nghiêm và răn đe.

Thiết kế này trở nên rất có ảnh hưởng. Theo điểm tham quan, hàng trăm nhà tù trên thế giới đã lấy mô hình nan hoa của Eastern State làm mẫu, đặc biệt ở châu Âu.

Dickens tới thăm và lên án

Năm 1842, nhà văn Charles Dickens đi Mỹ và xin tới xem Eastern State, nơi được coi là niềm tự hào của Philadelphia. Ông ra về với ấn tượng ngược hẳn. Trong cuốn American Notes cùng năm, ông viết rằng chế độ biệt giam kéo dài là tàn nhẫn, và tin rằng nỗi đau mà nó gây ra cho tinh thần còn tồi tệ hơn mọi đòn roi lên thân thể, chính vì nó không để lại vết tích nào người ngoài nhìn thấy được.

Dickens không phải người duy nhất phản đối. Qua thời gian, các nhà quản lý nhận ra biệt giam khiến nhiều tù nhân rơi vào rối loạn tâm thần. Nhà tù cũng ngày càng đông quá mức để giữ mỗi người một xà lim. Hệ thống tách biệt bị bỏ dần, và chính thức chấm dứt năm 1913.

Dòng thời gian

• 1787: lập hội cải thiện điều kiện nhà tù ở Philadelphia.
• 1829: Eastern State nhận tù nhân đầu tiên.
• 1842: Charles Dickens tới thăm, viết lời lên án trong American Notes.
• 1913: chế độ biệt giam chính thức chấm dứt.
• 1929–1930: Al Capone bị giam khoảng tám tháng; xà lim của ông được kể là có đồ đạc tiện nghi khác thường.
• 1945: vụ vượt ngục qua đường hầm nổi tiếng, có Willie Sutton tham gia; phần lớn bị bắt lại nhanh.
• 1965: được công nhận Di tích Lịch sử Quốc gia của Mỹ.
• 1971: đóng cửa.
• 1994: mở cửa trở lại như một điểm tham quan lịch sử.

Chuyện ma kể ở Eastern State

Khi một toà nhà giam giữ hàng chục nghìn người trong gần một thế kỷ rưỡi, rồi bỏ hoang, mái sập, cây mọc trong xà lim, thì gần như chắc chắn sẽ có chuyện ma. Các lời kể phổ biến:

• Dãy xà lim số 12: tiếng cười, tiếng nói vọng ra từ xà lim trống.
• Dãy số 4: một người thợ làm việc trong đợt bảo tồn đầu thập niên 1990 kể bị một lực kéo, rồi thấy những gương mặt hiện trên tường.
• Tháp canh trung tâm: bóng người đứng gác.
• Dãy biệt giam "the Hole" dưới đất: cảm giác bị nhìn, khó thở.

Eastern State đã được nhiều chương trình truyền hình săn ma tới quay. Những chương trình này nằm ngoài phạm vi bài, và việc chúng chưa đưa ra được bằng chứng kiểm chứng được đã được bàn ở wiki khác trong hệ.

Đánh giá thẳng thắn: không có lời kể nào ở Eastern State vượt qua mức "trải nghiệm cá nhân trong một môi trường rất dễ gây ám thị". Hành lang dài, ánh sáng lọt qua mái thủng, tiếng gió, tiếng chim bồ câu, tiếng vọng của kiến trúc đá vòm, và việc khách biết trước nơi này có nhiều người từng đau khổ. Tất cả những thứ đó đủ để tạo ra cảm giác bất an mà không cần thêm gì.

Điều đáng học nhất: cách điểm tham quan kể chuyện

Eastern State đáng chú ý ở cách họ chọn kể. Bên cạnh tour lịch sử, tour âm thanh do diễn viên Steve Buscemi đọc lời dẫn, các xà lim nghệ thuật, nơi này dựng những trưng bày nghiêm túc về giam giữ hàng loạt ở nước Mỹ hiện nay: tỉ lệ người bị giam, chênh lệch theo chủng tộc, chuyện biệt giam vẫn còn được dùng. Họ nói rõ mục tiêu: không để khách về nhà chỉ với cảm giác "rùng rợn", mà với câu hỏi về công lý.

Đó là một hình mẫu cho mọi địa điểm "ma ám" gắn với đau khổ có thật: giữ lời kể về ma như một phần văn hoá đại chúng, nhưng đặt lịch sử con người lên trước.

Góc nhìn hôm nay: đi Eastern State

1. Dành ít nhất hai giờ. Tour âm thanh chính dài khoảng gần một giờ, sau đó tự đi xem các khu trưng bày.
2. Vào thử một xà lim còn nguyên trạng và đứng yên một phút. Đây là cách dễ nhất để hiểu vì sao Dickens thấy biệt giam là tàn nhẫn.
3. Xem khu trưng bày về nhà tù hôm nay, đừng bỏ qua vì nghĩ "không liên quan tới ma".
4. Đọc trước một đoạn American Notes của Dickens về Philadelphia; sách đã thuộc phạm vi công cộng, đọc miễn phí được.

Khu tham quan là công trình đổ nát được gia cố, có chỗ nền gồ ghề và bụi. Mùa đông lạnh, mùa hè nóng vì không có điều hoà. Một số sự kiện hoá trang hù doạ vào cuối tháng 10 không phù hợp với trẻ nhỏ; xem giới hạn tuổi trước khi đặt vé.