York thành phố tour ma: lính La Mã dưới hầm và những phố cổ nhiều chuyện

York, thành phố cổ ở đông bắc nước Anh, được gọi là "thủ phủ tour ma" vì mỗi tối có nhiều đoàn ma đi bộ (ghost walk) cùng xuất phát trong khu phố tường thành, và vì thành phố tự quảng bá mình là nơi nhiều ma nhất châu Âu. Cái thật sự làm nên danh tiếng ấy là gần hai nghìn năm lịch sử chồng lớp trong một khu trung tâm nhỏ: La Mã, Viking, trung cổ, Tudor. Chuyện ma ở York gần như luôn bám vào một lớp lịch sử có thật, và tour ma ở đây là một nghề kể chuyện có truyền thống từ thập niên 1970.

Hai nghìn năm trong một vòng tường thành

Người La Mã lập đồn Eboracum ở đây khoảng năm 71. Người Viking chiếm thành phố năm 866 và gọi là Jórvík. Thời trung cổ, York là thành phố lớn thứ hai nước Anh, có nhà thờ lớn York Minster, tường thành còn đứng gần như nguyên vẹn, và những phố hẹp như Shambles với các tầng trên nhô ra gần chạm nhau.

Khi một thành phố có từng ấy lớp lịch sử trong vài cây số vuông, gần như con phố nào cũng có một câu chuyện về người đã chết ở đó. Người kể chuyện ma ở York không thiếu nguyên liệu.

Câu chuyện nổi tiếng nhất: đoàn lính La Mã dưới hầm

Chuyện ma được nhắc nhiều nhất ở York là của Harry Martindale. Theo lời ông kể, năm 1953, khi còn là thợ học việc lắp ống sưởi dưới hầm Treasurer's House (cạnh nhà thờ lớn), ông nghe tiếng kèn rồi thấy một đoàn lính La Mã đi xuyên qua tường. Chi tiết làm câu chuyện nổi tiếng: ông chỉ thấy họ từ đầu gối trở lên, như thể họ đang đi trên một mặt đường thấp hơn sàn hầm. Ở một đoạn sàn được đào sâu hơn, ông thấy được cả chân.

Người kể chuyện thường thêm rằng sau đó các nhà khảo cổ tìm thấy dấu vết đường La Mã dưới đúng chỗ ấy, nên "chuyện phải thật". Lập luận này cần xem lại cho tỉnh táo:

• Cả khu quanh nhà thờ lớn York nằm trên đồn La Mã cũ. Ai ở York cũng biết điều đó, nên một con đường La Mã dưới hầm là điều gần như chắc chắn, không cần ma báo.
• Câu chuyện được ghi lại và phổ biến nhiều năm sau sự việc. Trí nhớ về một trải nghiệm mạnh thường được bổ sung chi tiết theo thời gian, nhất là khi kể đi kể lại.
• Điều không ai kiểm chứng được là chính trải nghiệm: một người thợ trẻ, một mình trong hầm tối, đang tập trung làm việc. Đây là lời chứng của một người, không có người thứ hai.

Không ai buộc tội Martindale bịa chuyện. Những người gặp ông thường tả ông là người điềm đạm, không tìm kiếm danh tiếng. Kết luận công bằng: đây là một lời chứng chân thành, có một chi tiết ấn tượng, nhưng chưa có cách nào để tách trải nghiệm thật khỏi phần trí nhớ đã gọt dũa.

Treasurer's House hiện do National Trust quản lý và mở cửa cho khách. Hầm đôi khi có tour riêng.

Những điểm dừng quen thuộc của tour ma

Quán Golden Fleece

Một trong những quán rượu lâu đời trên phố Pavement, tự giới thiệu là quán nhiều ma nhất York. Danh sách hồn ma của quán gồm một phu nhân của gia đình chủ quán thời xưa và vài nhân vật khác. Phần lớn các câu chuyện này không có nguồn sớm hơn thế kỷ 20, và việc một quán rượu quảng bá hồn ma của mình là chuyện kinh doanh rất bình thường ở Anh.

Nhà thờ Holy Trinity, phố Goodramgate

Một nhà thờ trung cổ nhỏ, ghế gỗ kiểu hộp, sàn không bằng phẳng. Lời kể về một bóng phụ nữ và đứa trẻ gắn với chỗ này có từ thế kỷ 19. Dù không quan tâm chuyện ma, nơi này vẫn đáng ghé vì nội thất hiếm có, nhìn như dừng lại ở thế kỷ 18.

Khu Bedern

Một góc phố từng là nơi ở của các thầy hát nhà thờ thời trung cổ, sau thành khu ổ chuột nghèo nhất York thế kỷ 19. Tour ma ở đây thường kể về trẻ mồ côi và những ngôi nhà tế bần, một cách để nhắc lại đời sống rất khắc nghiệt của người nghèo thành thị.

Tháp Clifford

Đây là chỗ cần kể với thái độ khác. Năm 1190, cộng đồng người Do Thái ở York bị dồn vào tháp gỗ của lâu đài khi bạo loạn nổ ra; phần lớn đã chết, nhiều người tự kết liễu để không rơi vào tay đám đông. Đây là một thảm kịch lịch sử có thật, có tấm bia tưởng niệm dưới chân tháp. Các tour đàng hoàng kể chuyện này như lịch sử, không biến nó thành tiết mục hù doạ.

Dick Turpin

Kẻ cướp đường Dick Turpin bị treo cổ ở York năm 1739, mộ ở nghĩa trang nhà thờ St George. Hình ảnh "hiệp sĩ đường cái" phóng ngựa của Turpin phần lớn do văn chương thế kỷ 19 tạo ra; ngoài đời ông là một tên tội phạm khá tàn nhẫn. Đây là ví dụ tốt về việc truyền thuyết có thể đẹp hơn sự thật rất nhiều.

Tour ma đi bộ: một nghề kể chuyện

York có tour ma đi bộ chạy đều đặn từ đầu thập niên 1970, và bây giờ có hàng chục đơn vị, từ người dẫn mặc áo choàng đen, đội mũ chóp cao, tới nhóm nhỏ thiên về lịch sử. Mô hình chung:

• Đi khoảng một đến một tiếng rưỡi, xuất phát lúc chạng vạng hoặc sau khi trời tối.
• Dừng ở năm, bảy điểm, mỗi điểm một câu chuyện ngắn.
• Người dẫn là người kể chuyện chuyên nghiệp, nhiều người có nền sân khấu. Tiếng cười chiếm phần không nhỏ, xen với những đoạn hạ giọng.
• Thường không cần đặt trước, trả tiền ở điểm xuất phát; vài tour nhận tiền "tuỳ tâm" ở cuối.

Danh hiệu "thành phố nhiều ma nhất châu Âu" mà York hay dùng xuất phát từ một tổ chức săn ma đầu những năm 2000, không phải một khảo sát khoa học nào. Không có thước đo khách quan cho chuyện "nhiều ma". Cái đo được là số chuyện kể, và York có rất nhiều chuyện kể vì có rất nhiều người kể chuyện.

Nghe chuyện ma ở York như một người tỉnh táo

Có thể thưởng thức hết mình mà vẫn giữ được đầu óc. Vài câu hỏi đơn giản giúp phân loại câu chuyện ngay trong lúc nghe:

1. Chuyện này có nguồn từ bao giờ? Một hồn ma "thời Tudor" mà lời kể đầu tiên chỉ có từ thập niên 1980 thì đáng ngờ.
2. Có một người chứng hay nhiều người, độc lập với nhau?
3. Phần lịch sử trong chuyện có kiểm được không? Tên người, năm, sự kiện. Thường phần này thật, và đó chính là phần đáng nhớ nhất.
4. Người kể có lợi ích gì không? Quán rượu, khách sạn, tour đều có lý do thương mại để giữ hồn ma của mình.

Câu hỏi thứ ba hay mang lại nhiều nhất. Rất nhiều người về nhà nhớ chuyện tháp Clifford hay khu Bedern hơn nhớ con ma, và đó là một chuyến đi đáng giá.

Góc nhìn hôm nay: một ngày ở York

• Buổi sáng: đi bộ trên tường thành (miễn phí, khoảng vài cây số), vào York Minster. Lúc này phố còn vắng, Shambles chụp ảnh đẹp nhất.
• Buổi chiều: Trung tâm Viking Jorvik (dựng trên chính khu khảo cổ Coppergate), Bảo tàng Lâu đài York có cả một con phố thời Victoria dựng lại. Treasurer's House nếu muốn xem nơi diễn ra chuyện lính La Mã.
• Buổi tối: một tour ma đi bộ. Nếu có thời gian, thử hai tour khác phong cách để thấy cùng một con phố được kể theo hai cách khác hẳn.

Tour diễn ra trên phố công cộng, nhưng một số điểm là nhà thờ, nghĩa trang hay nhà dân. Giữ giọng nhỏ, không bước vào khu có rào, không chụp đèn flash vào cửa sổ nhà người ta.