Ghostbusters (Biệt đội săn ma, 1984) là phim hài Mỹ do Ivan Reitman đạo diễn, Dan Aykroyd và Harold Ramis viết kịch bản, kể về ba nhà cận tâm lý học bị đuổi khỏi trường đại học, mở công ty bắt ma ở New York. Phim là một trong những phim ăn khách nhất thập niên 1980 và chứng minh rằng chuyện ma có thể thành phim hài lớn. Cái hay của nó nằm ở chỗ đối xử với "săn ma" như một nghề dịch vụ bình thường: có xe, có đồng phục, có hoá đơn, có quảng cáo trên tivi. Phim cũng là một bức biếm hoạ khá tinh về giới cận tâm lý học và về chính những thiết bị "đo ma".
Từ gia đình mê thông linh tới kịch bản
Dan Aykroyd lớn lên trong một gia đình Canada có truyền thống quan tâm tới thuyết thông linh; cha ông, Peter Aykroyd, sau này còn viết một cuốn sách về lịch sử những buổi gọi hồn của gia đình. Aykroyd đọc nhiều tạp chí cận tâm lý học và say mê ý tưởng săn ma bằng thiết bị.
Bản thảo đầu của ông rất tham vọng: đặt trong tương lai, nhiều chiều không gian, kinh phí khổng lồ. Ông viết với hình dung đóng cùng bạn diễn John Belushi, nhưng Belushi qua đời năm 1982. Ivan Reitman và Harold Ramis giúp kéo câu chuyện về New York hiện tại, đơn giản và dễ tin hơn. Bill Murray vào vai Peter Venkman, nhà "khoa học" lười biếng, láu cá, là linh hồn hài hước của phim.
Câu chuyện phim
Ba tiến sĩ Venkman, Stantz (Aykroyd) và Spengler (Ramis) làm nghiên cứu cận tâm lý ở Đại học Columbia. Cảnh mở đầu cho thấy Venkman "thử nghiệm ngoại cảm" bằng những lá bài in ký hiệu, cố ý gian lận để tán tỉnh một sinh viên nữ. Đây là một cú nhại thẳng vào bài Zener mà J. B. Rhine dùng ở Đại học Duke thập niên 1930, được wiki này bàn ở danh mục thông linh và cận tâm lý học.
Bị đuổi việc, cả ba cầm cố nhà, mua một trạm cứu hoả cũ làm trụ sở, chế "ba lô proton" bắt ma và mở công ty. Khách hàng đầu tiên là một khách sạn sang có hồn ma tham ăn; nhân vật khách hàng quan trọng là Dana Barrett (Sigourney Weaver), người có tủ lạnh mở ra một cõi khác. Cuối phim là trận chiến trên nóc một toà chung cư với một vị thần cổ đại và Người Kẹo Dẻo khổng lồ cao như toà nhà.
Vì sao công thức hài – ma hiệu quả
- Coi cái siêu nhiên như chuyện văn phòng: nhân vật than phiền về tiền thuê, giá dịch vụ, giấy phép môi trường. Sự bình thường hoá ấy tạo ra tiếng cười.
- Diễn viên ứng biến: Bill Murray nói nhiều câu không có trong kịch bản; giọng điềm nhiên của ông giữa cảnh hỗn loạn là nguồn cười chính.
- Kỹ xảo nghiêm túc: hồn ma được làm thật đáng sợ, nên tiếng cười có nền. Phim được đề cử Oscar cho hiệu ứng hình ảnh.
- Bài hát chủ đề: "Ghostbusters" của Ray Parker Jr., với câu hỏi đáp "Who you gonna call?", đứng đầu bảng xếp hạng Mỹ và được đề cử Oscar ca khúc gốc.
Thiết bị trong phim và thiết bị ngoài đời
Ghostbusters đã định hình hình ảnh "nhà săn ma cầm máy" trong đầu khán giả cả thế giới. Đáng để so sánh với thiết bị thật mà những người điều tra hiện tượng lạ dùng:
| Trong phim | Chức năng hư cấu | Thiết bị đời thực gần giống | Thực tế đo được gì |
|---|---|---|---|
| Máy đo PKE | Đo "năng lượng tâm động" của ma | Máy đo EMF, K-II có đèn nhấp nháy | Trường điện từ từ dây điện, thiết bị; không có máy nào được kiểm chứng là đo "năng lượng ma" |
| Kính Ecto-goggles | Nhìn thấy ma | Camera nhiệt, camera hồng ngoại | Nhiệt độ bề mặt, ánh sáng hồng ngoại; dễ bị nhầm bởi phản xạ, luồng khí |
| Ba lô proton | Bắt và giữ ma | Không có | Thuần hư cấu |
| Bẫy ma | Nhốt ma | Không có | Thuần hư cấu |
Điều thú vị: sau phim, nhiều người tự gọi mình là "nhà săn ma" ngoài đời bắt đầu dùng thiết bị có đèn nhấp nháy, nhìn giống máy PKE. Văn hoá đại chúng đã định hình cách một nhóm người tiến hành "điều tra", chứ không chỉ ngược lại. Danh mục thiết bị điều tra của wiki này bàn kỹ từng loại máy đo được gì và không đo được gì.
Thành công và di sản
Ra rạp tháng 6 năm 1984, phim đứng đầu phòng vé Mỹ nhiều tuần và thu hơn 200 triệu USD tại Bắc Mỹ trong lần phát hành đầu, một con số rất lớn thời đó. Biểu tượng hồn ma bị gạch chéo trong vòng tròn đỏ trở thành một trong những logo phim dễ nhận nhất. Trạm cứu hoả ở khu Tribeca, New York, dùng làm ngoại cảnh trụ sở, đến nay vẫn có người hâm mộ tới chụp ảnh.
Loạt phim sau đó:
- 1989: Ghostbusters II, cùng đoàn cũ.
- 1986–1991: loạt phim hoạt hình The Real Ghostbusters.
- 2016: bản khởi động lại với dàn nữ diễn viên chính, đạo diễn Paul Feig.
- 2021: Ghostbusters: Afterlife, do Jason Reitman, con trai Ivan, đạo diễn, nối tiếp phim gốc.
- 2024: Ghostbusters: Frozen Empire.
Phim nói gì về giới nghiên cứu cận tâm lý
Đằng sau tiếng cười, Ghostbusters phản ánh khá chính xác vị trí của ngành cận tâm lý học trong giới học thuật Mỹ thập niên 1980: bị nghi ngờ, khó xin tài trợ, bị đồng nghiệp coi thường. Trong phim, ba nhà nghiên cứu "thắng" vì ma là có thật. Ngoài đời, các phòng thí nghiệm cận tâm lý học sau hơn một thế kỷ vẫn chưa đưa ra được hiệu ứng nào lặp lại ổn định; đó là lý do giới khoa học chính thống vẫn hoài nghi.
Phim cũng có một nhân vật quan chức môi trường làm phiền nhóm săn ma, được viết như phản diện. Nhiều nhà phê bình đọc chi tiết này như sự ngờ vực chính quyền điển hình của văn hoá Mỹ thập niên 1980; đó là một cách đọc, phim không nói thẳng.
Góc nhìn hôm nay: xem lại Ghostbusters
- Xem cảnh mở đầu với lá bài và đối chiếu với lịch sử bài Zener thật: phim đã đúng ở chỗ những thí nghiệm như vậy rất dễ bị người làm thí nghiệm làm sai lệch, cố ý hay vô ý.
- Để ý cách phim cân bằng giữa đáng sợ và buồn cười: hồn ma thư viện ở đầu phim vẫn làm trẻ con giật mình.
- Nếu xem với trẻ, phim được xếp hạng PG ở Mỹ; có vài câu thoại người lớn và cảnh doạ, phụ huynh nên xem trước.
Câu hỏi thường gặp
Ghostbusters ra mắt năm nào và ai đạo diễn?
Ghostbusters ra rạp tháng 6 năm 1984, do Ivan Reitman đạo diễn, Dan Aykroyd và Harold Ramis viết kịch bản. Bill Murray, Aykroyd, Ramis, Sigourney Weaver và Ernie Hudson đóng chính.
Máy đo PKE trong Ghostbusters có thật không?
Không, máy PKE là đạo cụ hư cấu. Ngoài đời, các nhóm săn ma dùng máy đo EMF hay K-II có đèn nhấp nháy trông khá giống, nhưng những máy này chỉ đo trường điện từ từ dây điện và thiết bị. Không có thiết bị nào được kiểm chứng là đo "năng lượng ma".
Vì sao Dan Aykroyd viết Ghostbusters?
Aykroyd lớn lên trong gia đình quan tâm tới thuyết thông linh và mê đọc tài liệu cận tâm lý học. Bản thảo đầu của ông rất tham vọng, sau đó Ivan Reitman và Harold Ramis giúp kéo câu chuyện về New York hiện tại cho đơn giản và hài hơn.
Có bao nhiêu phim Ghostbusters?
Ngoài phim gốc 1984 còn có Ghostbusters II (1989), bản khởi động lại năm 2016, Ghostbusters: Afterlife (2021) và Ghostbusters: Frozen Empire (2024), cùng các loạt phim hoạt hình.
Cảnh lá bài đầu phim Ghostbusters nhại cái gì?
Cảnh Venkman thử ngoại cảm bằng lá bài in ký hiệu nhại bài Zener mà J. B. Rhine dùng ở Đại học Duke thập niên 1930. Phim cho thấy người làm thí nghiệm có thể làm sai lệch kết quả, điều mà các nhà phê bình cận tâm lý học thật cũng từng chỉ ra.
