Phim ma có mặt gần như ngay từ khi điện ảnh ra đời: năm 1896 Georges Méliès đã làm Le Manoir du diable với bóng ma, bộ xương và phép biến hình. Từ đó thể loại này đi qua năm chặng lớn: ma bằng kỹ xảo chồng hình thời phim câm, ma "gợi mà không thấy" thập niên 1940–1960, ma kỹ xảo bùng nổ thập niên 1980, làn sóng ma châu Á và phim "băng tìm thấy" quanh năm 2000, rồi thời của các vũ trụ phim kinh dị và phim bộ trên nền tảng trực tuyến. Mỗi chặng đổi cách làm người xem sợ, nhưng câu hỏi gốc vẫn vậy: người chết có còn ở quanh ta không, và họ muốn gì.
Điện ảnh vốn đã là một thứ "ma"
Ngay năm 1896, sau khi xem những thước phim đầu tiên của anh em Lumière, nhà văn Nga Maxim Gorky viết một bài báo nổi tiếng tả cảm giác như lạc vào "vương quốc của những cái bóng": người và vật chuyển động không màu, không tiếng, như hồn ma của chính mình. Cảm giác ấy không biến mất. Điện ảnh lưu giữ hình ảnh của người đã khuất và cho họ cử động lại trước mắt ta. Không lạ khi chuyện ma và màn ảnh gắn với nhau sớm như vậy.
Chặng 1: phim câm và phép chồng hình (1896–1920s)
Méliès vốn là ảo thuật gia sân khấu. Ông phát hiện máy quay cho phép làm những điều không làm được trên sân khấu: dừng máy để người biến mất, quay hai lần lên cùng một đoạn phim để hình mờ chồng lên nhau. Hồn ma trong suốt, thứ hình ảnh ta coi là đương nhiên, ra đời từ kỹ thuật chồng hình này.
Đỉnh cao của chặng này là Körkarlen (Cỗ xe ma, 1921) của đạo diễn Thuỵ Điển Victor Sjöström. Phim kể về người đánh cỗ xe thu hồn người chết đêm giao thừa; các bóng ma trong suốt được làm bằng chồng hình rất tinh xảo, đến mức khán giả thời đó kinh ngạc. Phim ảnh hưởng sâu tới nhiều thế hệ đạo diễn Bắc Âu sau này.
Chặng 2: gợi mà không thấy (1940s–1960s)
Khi có tiếng, phim ma chuyển trọng tâm từ hình sang âm thanh và không khí. Hollywood thập niên 1930 chủ yếu làm ma hài (Topper, 1937). Phải đến The Uninvited (1944) của Lewis Allen, một ngôi nhà ven biển nước Anh có hồn ma, Hollywood mới làm một phim ma nghiêm túc, coi hồn ma là bí ẩn cần giải chứ không phải trò cười. The Ghost and Mrs. Muir (1947) thì biến chuyện ma thành chuyện tình lãng mạn.
Đầu thập niên 1960 có hai phim Anh – Mỹ được coi là kinh điển của lối "gợi mà không thấy": The Innocents (1961, Jack Clayton), chuyển thể The Turn of the Screw, và The Haunting (1963, Robert Wise), chuyển thể The Haunting of Hill House. Cả hai gần như không cho thấy ma; nỗi sợ đến từ tiếng gõ, khung cửa, ánh mắt nhân vật, và câu hỏi phải chăng mọi thứ chỉ nằm trong đầu họ.
Ở Nhật Bản cùng thời, các phim kaidan (chuyện kỳ quái) chuyển thể truyện ma truyền thống, như bản Yotsuya Kaidan năm 1959 của Nakagawa Nobuo, dựng nên hình ảnh hồn ma oán hận mà điện ảnh châu Á sẽ quay lại nhiều lần.
Chặng 3: kỹ xảo và ngôi nhà ngoại ô (1970s–1980s)
Thập niên 1970–1980, kỹ xảo quang học và hiệu ứng thực tế (practical effects) cho phép làm ma "lộ mặt" ngoạn mục. Đây là thời của The Changeling (1980), The Fog (1980) của John Carpenter, và đặc biệt Poltergeist (1982), nơi ma tràn vào một ngôi nhà ngoại ô Mỹ qua màn hình tivi. Cũng thời này Ghostbusters (1984) chứng minh chuyện ma có thể thành phim hài ăn khách.
Đầu thập niên 1990, Ghost (1990) của Jerry Zucker đưa hồn ma vào phim tình cảm chính thống và đem về cho Whoopi Goldberg giải Oscar nữ phụ cho vai một bà đồng lừa đảo bỗng nghe được người chết thật.
Chặng 4: làn sóng châu Á và "băng tìm thấy" (cuối 1990s–2000s)
Năm 1998, Ringu của Nhật mở ra làn sóng phim ma châu Á được thế giới chú ý; phim này đã được bàn riêng ở wiki khác trong hệ. Theo sau là Ju-on (2002), Câu chuyện hai chị em (2003) của Hàn Quốc, Shutter (2004) của Thái Lan, và hàng loạt bản làm lại của Hollywood.
Năm 1999 là một năm đặc biệt: The Sixth Sense biến phim ma thành phim chính kịch được đề cử Oscar, còn The Blair Witch Project chứng minh một phim kinh phí rất thấp, quay như video gia đình, có thể thành hiện tượng toàn cầu. The Others (2001) tiếp nối lối "gợi mà không thấy" của thập niên 1960. Cuối thập niên, Paranormal Activity đẩy kiểu phim "băng tìm thấy" vào phòng ngủ của một cặp đôi bình thường.
Chặng 5: vũ trụ điện ảnh và phim bộ trực tuyến (2010s–nay)
Từ Insidious (2010) và The Conjuring (2013), đạo diễn James Wan và nhà sản xuất Jason Blum định hình mô hình kinh dị kinh phí vừa phải, nhiều phần tiếp nối, nhiều phim nhánh. Cùng lúc, có một dòng phim ma "chậm" và giàu suy tư như A Ghost Story (2017) của David Lowery, nơi hồn ma là một người trùm tấm khăn trắng lặng lẽ đứng nhìn thời gian trôi qua ngôi nhà mình.
Các nền tảng trực tuyến đưa chuyện ma sang dạng phim bộ nhiều tập: The Haunting of Hill House (2018) của Mike Flanagan là ví dụ được khen nhiều, dùng chuyện ma để nói về gia đình và nỗi đau mất mát qua mười tập phim.
Bảng tóm tắt các chặng
| Chặng | Thời gian | Cách làm sợ chủ đạo | Phim tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Phim câm | 1896–1920s | Kỹ xảo chồng hình, ma trong suốt | Le Manoir du diable, Körkarlen |
| Gợi mà không thấy | 1940s–1960s | Âm thanh, bóng tối, mơ hồ tâm lý | The Uninvited, The Innocents, The Haunting |
| Kỹ xảo ngoạn mục | 1970s–1980s | Hiệu ứng thực tế, ma lộ diện | Poltergeist, Ghostbusters |
| Châu Á và băng tìm thấy | Cuối 1990s–2000s | Hình ảnh lặng lẽ, máy quay cầm tay | Ringu, Ju-on, Blair Witch, Paranormal Activity |
| Vũ trụ phim và phim bộ | 2010s–nay | Thiết kế âm thanh, nhiều phần, kể dài | The Conjuring, The Haunting of Hill House |
Góc nhìn hôm nay: xem phim ma như người hiểu nghề
Một cách thú vị để xem lại thể loại là chọn mỗi chặng một phim và xem theo thứ tự. Vài điều nên để ý:
- Ma được "cho thấy" bao nhiêu. Phim càng tự tin thì càng ít cho thấy. Nhiều đạo diễn thừa nhận thứ ta tưởng tượng luôn đáng sợ hơn thứ họ dựng được.
- Âm thanh. Thử tắt tiếng một cảnh đáng sợ: phần lớn nỗi sợ biến mất. Tiếng trầm, sự im lặng đột ngột, tiếng động sát tai là công cụ chính của phim ma hiện đại.
- "Dựa trên chuyện có thật". Câu này trên áp phích là lời quảng cáo, không phải cam kết. Danh mục này có bài riêng về The Conjuring và khoảng cách giữa phim với lời kể gốc.
- Hồn ma muốn gì. Hầu như mọi phim ma hay đều quy về một điều chưa được giải quyết: một tội ác bị che giấu, một nỗi đau chưa nguôi, một sự thật người sống không chịu nhìn. Đó là lý do phim ma hay thường là phim về người sống.
Ai muốn đọc thêm về lịch sử thể loại có thể tìm các sách về điện ảnh kinh dị của Kim Newman, hoặc xem những bản phục chế phim câm như Körkarlen mà nhiều cinematheque và kho lưu trữ phim châu Âu đã phát hành.
Câu hỏi thường gặp
Bộ phim ma đầu tiên là phim nào?
Le Manoir du diable (1896) của Georges Méliès thường được coi là phim kinh dị đầu tiên, với bóng ma, bộ xương và phép biến hình. Phim dài chỉ vài phút, làm bằng kỹ xảo dừng máy và chồng hình mà Méliès mang từ nghề ảo thuật sân khấu sang.
Phim ma kinh điển nên xem là những phim nào?
Nếu xem theo các chặng lịch sử: Körkarlen (1921), The Innocents (1961), The Haunting (1963), Poltergeist (1982), The Sixth Sense (1999), The Others (2001). Bộ này cho thấy cách làm phim ma thay đổi qua gần một thế kỷ.
Vì sao phim ma châu Á nổi tiếng quanh năm 2000?
Sau thành công của Ringu (1998), các phim như Ju-on, Câu chuyện hai chị em, Shutter mang lối làm sợ lặng lẽ, ám ảnh khác hẳn phim Mỹ. Hollywood mua bản quyền làm lại hàng loạt, càng đưa làn sóng này ra thế giới.
Phim ma khác phim kinh dị nói chung thế nào?
Phim ma là một nhánh của kinh dị, xoay quanh hồn người chết hoặc thế lực vô hình gắn với một nơi, một người. Kinh dị rộng hơn: có quái vật, sát nhân, dịch bệnh. Phim ma thường dựa vào không khí và sự mơ hồ hơn là bạo lực.
