Poltergeist (1982): phim ma ngoại ô và lời đồn lời nguyền đoàn phim

Poltergeist (1982) là phim ma Mỹ do Tobe Hooper đạo diễn, Steven Spielberg viết truyện, đồng viết kịch bản và sản xuất, kể về một gia đình ngoại ô có cô con gái nhỏ bị hồn ma kéo vào thế giới khác qua màn hình tivi. Phim thành công lớn và được đề cử ba giải Oscar. Lời đồn "lời nguyền đoàn phim" bắt nguồn từ việc một số diễn viên của loạt phim qua đời trong vài năm sau đó, trong đó có hai nữ diễn viên trẻ. Những cái chết ấy là bi kịch có thật với nguyên nhân đã được biết rõ; nối chúng thành "lời nguyền" là cách não ta tìm mẫu hình, không phải bằng chứng.

Câu chuyện phim

Gia đình Freeling sống trong một khu nhà ở mới xây ở California. Một đêm, cô bé út Carol Anne ngồi nói chuyện với màn hình tivi đầy nhiễu sau giờ phát sóng. Câu thoại ngắn của em, "They're here" (Chúng tới rồi), thành một trong những câu nổi tiếng nhất của phim kinh dị Mỹ.

Những chuyện lạ ban đầu có vẻ vui: ghế tự xếp chồng, đồ vật trượt trên sàn. Rồi chúng trở nên đáng sợ. Carol Anne biến mất vào "phía bên kia", chỉ còn nghe được giọng em qua tivi. Gia đình nhờ một nhóm nhà cận tâm lý học ở trường đại học, rồi một bà đồng nhỏ bé tên Tangina. Bí mật cuối phim: khu nhà được xây trên một nghĩa trang cũ, và công ty địa ốc chỉ dời bia mộ mà để lại thi hài.

Tên phim lấy từ chữ tiếng Đức Poltergeist, ghép từ "poltern" (gây tiếng ồn) và "Geist" (hồn ma), chỉ loại hiện tượng "ma quậy" được kể trong nhiều vụ có thật như Enfield hay Rosenheim mà wiki này bàn ở danh mục khác.

Ai thật sự đạo diễn: cuộc tranh cãi kéo dài

Tên đạo diễn trên phim là Tobe Hooper, người nổi tiếng với The Texas Chain Saw Massacre (1974). Nhưng Spielberg có mặt thường xuyên ở trường quay, đã vẽ phân cảnh nhiều cảnh, và tham gia sâu vào khâu dựng. Hợp đồng với một hãng khác khi đó không cho Spielberg đứng tên đạo diễn một phim khác cùng lúc với E.T., phim cũng ra rạp đúng mùa hè 1982, chỉ cách một tuần.

Ngay khi phim ra mắt đã có bài báo cho rằng Spielberg mới là người cầm trịch. Spielberg viết thư công khai khẳng định vai trò của Hooper. Nhiều diễn viên và thành viên đoàn sau này kể khác nhau. Đến nay vẫn chưa có kết luận được mọi người chấp nhận; cách nói công bằng nhất là đây là một phim mang dấu ấn rõ của cả hai người.

Những gì làm phim đáng sợ

• Đặt ma vào ngoại ô: không phải lâu đài cổ hay nhà hoang, mà một ngôi nhà mới, sạch, đầy đồ điện tử, giống nhà của khán giả. Ma tới từ tivi, thiết bị quen thuộc nhất trong phòng khách Mỹ thời đó.
• Nỗi sợ của trẻ con: cái cây ngoài cửa sổ, con búp bê hề, cái tủ quần áo. Phim lấy đúng những thứ trẻ sợ trong phòng ngủ.
• Kỹ xảo thực tế: do Industrial Light & Magic thực hiện, kết hợp hình nộm, máy móc và hiệu ứng quang học. Phim được đề cử Oscar cho hiệu ứng hình ảnh, biên tập hiệu ứng âm thanh, và nhạc phim của Jerry Goldsmith.
• Nhân vật nhà nghiên cứu: nhóm cận tâm lý học trong phim vừa đáng thương vừa đáng mến, phản ánh hình ảnh đại chúng của ngành này thời đó.

Chuyện bộ xương thật

Có một chi tiết hậu trường thường bị kể lẫn vào "lời nguyền": trong cảnh hồ bơi đầy bùn, nữ diễn viên JoBeth Williams bơi giữa những bộ xương. Người làm hiệu ứng của phim sau này kể rằng đoàn đã dùng xương người thật mua từ nguồn cung cấp cho y khoa, vì rẻ hơn làm xương giả. Chuyện này được nhiều người trong đoàn xác nhận và gây tranh cãi về mặt đạo đức. Nó cũng trở thành "bằng chứng" ưa thích của người tin vào lời nguyền, vì ăn khớp với cốt truyện về những thi hài bị đối xử bất kính.

"Lời nguyền đoàn phim": tách sự thật khỏi mẫu hình

Những cái chết có thật

Lời đồn dựa trên những mất mát có thật, cần được nhắc với sự tôn trọng:

• Dominique Dunne, người đóng chị cả Dana, bị bạn trai cũ sát hại cuối năm 1982, vài tháng sau khi phim ra mắt. Đây là một vụ bạo lực có thật, kẻ gây án bị xét xử.
• Heather O'Rourke, người đóng Carol Anne, qua đời năm 1988 khi mới 12 tuổi, vì biến chứng nhiễm trùng từ một dị tật đường ruột bẩm sinh không được chẩn đoán đúng kịp thời.
• Hai diễn viên của phần 2 (1986) qua đời trong khoảng thời gian gần đó vì bệnh: một người vì ung thư, một người vì biến chứng sau phẫu thuật.

Vì sao nối chúng lại thành "lời nguyền" là sai

1. Nguyên nhân khác nhau và đã được biết: một vụ án, một bệnh bẩm sinh, ung thư, biến chứng phẫu thuật. Không có gì chung ngoài việc từng đóng cùng loạt phim.
2. Số lượng người lớn: ba phần phim, hàng chục diễn viên và hàng trăm thành viên đoàn. Trong nhóm người lớn như vậy, theo thời gian, sẽ có người qua đời, kể cả qua đời sớm, mà không cần lý do bí ẩn nào.
3. Chọn lọc: lời đồn chỉ đếm người chết, không đếm hàng trăm người khác của đoàn vẫn sống lâu, làm việc bình thường. Bản thân Spielberg, Hooper và những diễn viên chính khác vẫn tiếp tục sự nghiệp dài nhiều thập kỷ.
4. Chủ đề phim mời gọi: một phim về người chết bị quấy rầy làm khán giả sẵn sàng thấy "quả báo". Những phim không có chủ đề như vậy ít khi bị gán lời nguyền dù cũng có mất mát tương tự.

Hiện tượng này không riêng gì Poltergeist. Phim The Exorcist (1973) hay The Omen (1976) cũng có "lời nguyền" tương tự. Đó là cách tâm trí con người xử lý nỗi đau và sự ngẫu nhiên: ta dễ chịu với một câu chuyện hơn là với ý nghĩ rằng bi kịch có thể đến không vì lý do gì.

Dòng thời gian của loạt phim

• Tháng 6/1982: Poltergeist ra rạp, một tuần trước E.T.
• 1983: ba đề cử Oscar.
• 1986: Poltergeist II: The Other Side.
• 1988: Poltergeist III.
• 2015: bản làm lại, được đón nhận khá nhạt.

Góc nhìn hôm nay: xem lại Poltergeist

Hơn bốn mươi năm sau, phim vẫn đáng xem vì cách nó biến nỗi sợ của trẻ con thành phim gia đình đúng nghĩa: đáng sợ mà vẫn ấm áp, có hài hước, có tình cha mẹ. Khi xem, có thể để ý:

• Cách phim dùng màn hình tivi nhiễu, một hình ảnh mà khán giả trẻ ngày nay ít còn biết.
• Thông điệp về những khu đô thị mới xây vội, bất chấp lịch sử của mảnh đất.
• Sự khác biệt giữa nhóm nhà nghiên cứu cầm máy đo và bà đồng Tangina: phim không đứng về phía khoa học, nó dùng cả hai cho mục đích kể chuyện.

Phim được xếp hạng PG ở Mỹ năm 1982, trước khi có hạng PG-13 (ra đời năm 1984). Nhiều phụ huynh thấy phim quá sức với trẻ nhỏ; nên xem trước nếu định cho con xem.