The X-Files là phim truyền hình Mỹ do Chris Carter sáng tạo, phát trên kênh Fox từ năm 1993 đến 2002 (chín mùa), quay lại thêm hai mùa ngắn năm 2016 và 2018, kèm hai phim điện ảnh năm 1998 và 2008. Phim theo chân hai đặc vụ FBI điều tra những vụ án không lời giải: Fox Mulder tin vào người ngoài hành tinh và hiện tượng siêu nhiên, Dana Scully là bác sĩ được cử tới để dùng khoa học "vạch trần" anh. Cặp đôi "muốn tin" và "đòi bằng chứng" ấy là lý do phim sống lâu, và cũng là lý do giới hoài nghi vừa yêu vừa phàn nàn về nó.
Bối cảnh ra đời
Chris Carter từng kể ông lấy cảm hứng từ Kolchak: The Night Stalker, một phim truyền hình thập niên 1970 về phóng viên điều tra quái vật, và từ không khí ngờ vực sau các vụ bê bối chính trị Mỹ thập niên 1970 mà ông lớn lên cùng. Đầu thập niên 1990 là thời điểm thuận lợi: chuyện UFO, bắt cóc của người ngoài hành tinh, thuyết âm mưu đang rất thịnh trong văn hoá đại chúng Mỹ.
Fox khi đó là kênh truyền hình non trẻ, sẵn sàng mạo hiểm. Phim ra mắt tháng 9 năm 1993, ban đầu không được kỳ vọng nhiều, rồi dần trở thành hiện tượng, đặc biệt nhờ cộng đồng người hâm mộ trên Internet thời sơ khai, một trong những cộng đồng phim truyền hình trực tuyến đầu tiên.
Hai nhân vật, hai cách biết
| Fox Mulder | Dana Scully | |
|---|---|---|
| Diễn viên | David Duchovny | Gillian Anderson |
| Nền tảng | Nhà tâm lý học hành vi, tốt nghiệp Oxford | Bác sĩ, có nền vật lý |
| Động lực | Em gái mất tích từ nhỏ, anh tin bị người ngoài hành tinh bắt | Được cấp trên cử tới để kiểm soát và đánh giá công việc của Mulder |
| Cách tiếp cận | Bắt đầu từ giả thuyết phi thường, tìm dấu hiệu ủng hộ | Bắt đầu từ giải thích thông thường, đòi bằng chứng có thể kiểm tra |
| Câu gắn liền | "I want to believe" (tấm áp phích UFO trong văn phòng) | Khám nghiệm, phân tích mẫu, báo cáo bằng văn bản |
Điều làm cặp đôi này hay là họ tôn trọng nhau. Mulder cần Scully để không trượt vào ảo tưởng; Scully dần chấp nhận rằng có những thứ chưa giải thích được. Phim đi theo khẩu hiệu "The truth is out there" (Sự thật ở ngoài kia): sự thật có tồn tại, chỉ là khó tìm.
Hai kiểu tập phim
Tập "thần thoại"
Một mạch dài xuyên suốt nhiều mùa về âm mưu che giấu sự tồn tại của người ngoài hành tinh trong chính phủ, người đàn ông hút thuốc bí ẩn, chuyện em gái Mulder, chuyện Scully bị bắt cóc. Mạch này tạo ra sự gắn bó nhưng càng về sau càng rối, và là phần bị chê nhiều nhất.
Tập "quái vật trong tuần"
Mỗi tập một vụ án độc lập: một người biến hình, một thị trấn có tập tục kỳ lạ, một hiện tượng tưởng là ma. Đây là phần nhiều người yêu nhất, và cho phép phim thử đủ thể loại, từ kinh dị tới hài. Tập "Clyde Bruckman's Final Repose" (1995), về một người bán bảo hiểm nhìn thấy được cái chết của người khác, giành giải Emmy kịch bản; diễn viên khách mời Peter Boyle cũng đoạt Emmy cho vai này. Tập phim ấy hay vì nó không làm cho khả năng ngoại cảm trở nên hấp dẫn: nhân vật bị nó đè nặng.
Lời phê bình từ giới hoài nghi
Ngay khi phim nổi tiếng, nhiều nhà khoa học và nhà hoài nghi, trong đó có nhà sinh học Richard Dawkins, chỉ ra một vấn đề: trong thế giới phim, Mulder gần như luôn đúng, còn Scully, người dùng phương pháp khoa học, gần như luôn sai. Tuần này qua tuần khác, khán giả được dạy rằng hoài nghi là bảo thủ và tin là dũng cảm.
Lời phê bình này có lý. Ngoài đời, khi điều tra những vụ "ma quậy", "UFO" hay "ngoại cảm", giải thích thông thường gần như luôn thắng. Nếu có một "Scully thật", cô sẽ đúng hầu hết thời gian.
Nhưng cũng có cách nhìn khác: phim là hư cấu, và hư cấu cần điều phi thường xảy ra. Điều phim truyền tải tốt là một thái độ: kiểm tra, ghi chép, khám nghiệm, không tin chỉ vì lời kể. Scully không bao giờ chấp nhận điều gì chỉ vì Mulder nói vậy. Cái mà khán giả học từ cô có giá trị hơn cái mà kịch bản thưởng cho Mulder.
"Hiệu ứng Scully"
Năm 2018, Viện Geena Davis về Giới trong Truyền thông công bố một khảo sát về phụ nữ làm việc trong khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học. Phần lớn những người quen biết nhân vật Scully nói cô đã là hình mẫu cho họ, và nhiều người cho biết cô góp phần khiến họ chọn ngành khoa học. Hiện tượng này được gọi là "hiệu ứng Scully". Gillian Anderson, người đoạt giải Emmy nữ chính phim chính kịch năm 1997 cho vai này, nhiều lần nói cô tự hào về điều đó.
Đây là mặt tích cực ít người ngờ tới của một phim về người ngoài hành tinh và ma quỷ: hình ảnh một nhà khoa học nữ bình tĩnh, giỏi nghề, không nhượng bộ trước lời kể thiếu bằng chứng.
Dòng thời gian
- 9/1993: tập đầu tiên phát sóng trên Fox.
- 1993–1998: năm mùa đầu quay ở Vancouver, Canada; mưa và rừng lá kim tạo nên không khí đặc trưng.
- 1998: phim điện ảnh The X-Files (còn gọi Fight the Future); từ mùa 6, đoàn chuyển sang Los Angeles.
- 2002: kết thúc mùa 9, tổng cộng hơn 200 tập.
- 2008: phim điện ảnh thứ hai, I Want to Believe.
- 2016 và 2018: hai mùa hồi sinh ngắn (mùa 10 và 11).
Góc nhìn hôm nay: xem The X-Files như một bài tập tư duy
Phim hơn 200 tập, không ai bắt buộc xem hết. Một cách xem thú vị cho người quan tâm tới chuyện siêu nhiên nhìn tỉnh táo:
- Chọn tập độc lập thay vì mạch thần thoại. Các danh sách "tập hay nhất" của báo chí là điểm bắt đầu tốt.
- Dừng phim ở giữa tập và tự hỏi: nếu là Scully ngoài đời, lời giải thông thường nhất là gì? Rồi xem tiếp.
- Để ý cách phim dùng "bằng chứng biến mất": mẫu bị lấy, băng bị xoá, nhân chứng chết. Đây là kỹ thuật kể chuyện để giữ bí ẩn, và cũng chính là lập luận hay gặp trong thuyết âm mưu ngoài đời: thiếu bằng chứng được coi là bằng chứng của sự che giấu.
- Thưởng thức không khí: đèn pin cắt bóng tối, rừng mưa Vancouver, nhạc nền điện tử của Mark Snow.
Câu hỏi thường gặp
The X-Files có bao nhiêu mùa?
Phim có 11 mùa: chín mùa phát từ 1993 đến 2002, rồi mùa 10 năm 2016 và mùa 11 năm 2018. Ngoài ra có hai phim điện ảnh năm 1998 và 2008.
"I want to believe" trong The X-Files nghĩa là gì?
Đó là dòng chữ trên tấm áp phích hình UFO treo trong văn phòng Mulder, nghĩa là "Tôi muốn tin". Câu này tóm tắt nhân vật: anh không có bằng chứng chắc chắn, nhưng khao khát điều phi thường là thật.
Hiệu ứng Scully là gì?
Đó là tên gọi cho phát hiện của một khảo sát năm 2018 do Viện Geena Davis công bố: nhiều phụ nữ làm khoa học, kỹ thuật cho biết nhân vật bác sĩ Dana Scully là hình mẫu và góp phần khiến họ chọn ngành.
Vì sao giới hoài nghi phê phán The X-Files?
Vì trong phim, Mulder tin vào siêu nhiên gần như luôn đúng, còn Scully dùng khoa học gần như luôn sai. Một số nhà khoa học, như Richard Dawkins, cho rằng điều này dạy khán giả coi hoài nghi là bảo thủ, trong khi ngoài đời giải thích thông thường gần như luôn đúng.
The X-Files được quay ở đâu?
Năm mùa đầu quay ở Vancouver, Canada, tạo nên không khí mưa, rừng lá kim đặc trưng. Từ mùa 6 đoàn làm phim chuyển sang Los Angeles, rồi quay lại Vancouver cho hai mùa hồi sinh.
