J. B. Rhine và lá bài Zener: khi ngoại cảm được đưa vào phòng thí nghiệm

J. B. Rhine là nhà nghiên cứu ở Đại học Duke (Mỹ) đã đưa ngoại cảm từ phòng gọi hồn vào phòng thí nghiệm, bằng bộ bài Zener năm ký hiệu và phép thống kê. Cuốn Extra-Sensory Perception năm 1934 của ông phổ biến chữ "ESP" (ngoại cảm) ra toàn thế giới. Kết quả của Rhine từng gây chấn động, nhưng các phòng thí nghiệm khác không lặp lại được khi kiểm soát chặt hơn, và đến nay ngoại cảm vẫn chưa được giới khoa học công nhận.

Từ thực vật học đến cận tâm lý học

Joseph Banks Rhine (1895–1980) học thực vật học, cùng vợ là Louisa, cũng là nhà thực vật học. Đầu thập niên 1920, hai vợ chồng nghe Arthur Conan Doyle diễn thuyết về thông linh và bị cuốn hút. Nhưng chỉ ít lâu sau, Rhine dự một buổi ngồi của đồng tử Mina Crandon ("Margery") ở Boston và công khai viết rằng bà gian lận. Từ trải nghiệm ấy, ông rút ra hướng đi: thay vì đi tìm đồng tử đặc biệt, hãy kiểm tra người bình thường bằng thí nghiệm lặp lại nhiều lần, đơn giản đến mức khó gian lận, và để thống kê phán xét.

Năm 1927, vợ chồng Rhine đến Đại học Duke làm việc với nhà tâm lý học William McDougall. Tại đây Rhine dựng nên phòng thí nghiệm cận tâm lý học (parapsychology) nổi tiếng nhất thế giới. Chữ "parapsychology" không do Rhine đặt ra, nhưng ông là người làm nó thành tên một ngành.

Bộ bài Zener

Đồng nghiệp của Rhine, nhà tâm lý học Karl Zener, thiết kế bộ bài dùng trong thí nghiệm. Mỗi bộ 25 lá, gồm 5 ký hiệu, mỗi ký hiệu 5 lá:

• hình tròn
• dấu cộng
• ba đường lượn sóng
• hình vuông
• ngôi sao năm cánh

Cách thử đơn giản: người thử xáo bài, lật từng lá (hoặc giữ úp), người được thử đoán ký hiệu. Đoán bừa, xác suất trúng mỗi lá là 1/5, tức trung bình 5 lá trúng trên một bộ 25 lá. Nếu một người đều đặn trúng 7, 8 lá qua hàng nghìn lượt, thống kê có thể nói rằng điều đó khó xảy ra do may mắn.

Rhine phân biệt nhiều loại thí nghiệm: thần giao cách cảm (người gửi nhìn lá bài, người nhận đoán), thấu thị (không ai nhìn lá bài, người nhận đoán thẳng), tiên tri (đoán thứ tự bài trước khi xáo). Về sau ông thêm thí nghiệm tâm lực (psychokinesis) bằng cách cho người thử "ý muốn" xúc xắc ra mặt nào đó.

Những kết quả gây chấn động

Năm 1934, Rhine công bố Extra-Sensory Perception, tổng hợp hàng chục nghìn lượt đoán. Ông báo cáo một số người thử, đặc biệt là sinh viên thần học Hubert Pearce, trúng cao hơn mức ngẫu nhiên rất nhiều. Trong loạt thử Pearce–Pratt (1933–1934), Pearce ngồi ở một toà nhà khác trong khuôn viên trường, trợ lý J. G. Pratt lật bài ở toà nhà kia theo giờ đã hẹn, và kết quả được báo cáo là cao vượt mức ngẫu nhiên.

Sách bán chạy. Báo chí Mỹ đưa tin rầm rộ. Năm 1937 Rhine ra tạp chí Journal of Parapsychology và xuất bản sách phổ thông New Frontiers of the Mind. Các bộ bài Zener được in bán đại trà để mọi người tự thử ở nhà. Chưa bao giờ ngoại cảm có vẻ gần với khoa học chính thống đến thế.

Những lỗ hổng bị chỉ ra

Càng nổi tiếng, Rhine càng bị soi kỹ. Các phê bình chính, phần lớn được nêu ngay từ cuối thập niên 1930:

Vấn đề cuối là quan trọng nhất. Một hiện tượng thật thì phòng thí nghiệm khác, tuân theo cùng quy trình, phải thấy lại được. Nhiều nhóm ở các đại học Mỹ cuối thập niên 1930 làm lại thí nghiệm bài Zener và thu kết quả quanh mức ngẫu nhiên. Phe Rhine trả lời rằng ngoại cảm nhạy với thái độ người làm thí nghiệm, người hoài nghi làm thì nó biến mất. Lời giải thích ấy khiến giả thuyết khó kiểm chứng hơn, chứ không mạnh hơn.

Ngoài ra, khi kiểm soát chặt dần qua các năm, chính kết quả trong phòng thí nghiệm của Rhine cũng có xu hướng nhỏ dần. Đây là mẫu hình về sau xuất hiện ở nhiều nghiên cứu cận tâm lý học: hiệu ứng lớn ở những thí nghiệm đầu, lỏng lẻo, rồi teo lại khi quy trình được siết.

Vụ Walter Levy năm 1974

Năm 1965, Rhine nghỉ hưu ở Duke và chuyển phòng thí nghiệm thành một tổ chức độc lập, nay gọi là Trung tâm Nghiên cứu Rhine. Ông chọn Walter Levy, một nhà nghiên cứu trẻ, làm giám đốc. Năm 1974, các đồng nghiệp nghi ngờ và bí mật theo dõi, rồi bắt gặp Levy can thiệp vào thiết bị ghi kết quả thí nghiệm trên chuột để tạo ra số liệu dương tính. Levy từ chức. Chính Rhine công bố sự việc trên tạp chí của mình, một hành động trung thực đáng ghi nhận. Nhưng vụ việc cũng cho thấy hệ thống kiểm soát nội bộ có thể bị qua mặt bởi chính người trong cuộc.

Di sản của Rhine

Rhine để lại những điều mà cả người hoài nghi cũng thừa nhận có giá trị:

• Đưa câu hỏi vào khuôn thí nghiệm: thay cho những buổi ngồi trong bóng tối, ông dùng lượt thử lặp lại, đếm được, tính xác suất được.
• Thúc đẩy thảo luận về phương pháp: các tranh cãi quanh Rhine góp phần làm rõ những vấn đề như dừng tuỳ ý, ghi chép thiên lệch, giá trị của việc lặp lại, mà sau này mọi ngành khoa học thực nghiệm đều phải đối mặt.
• Để lại ngành cận tâm lý học với tạp chí, hội chuyên môn, các phòng nghiên cứu ở nhiều nước.

Điều Rhine không để lại là một hiệu ứng có thể lặp lại theo yêu cầu. Gần một thế kỷ sau những lá bài Zener đầu tiên, đó vẫn là khoảng trống trung tâm của cả ngành.

Góc nhìn hôm nay

Bộ bài Zener giờ chủ yếu xuất hiện trong phim, như cảnh mở đầu của Ghostbusters (1984) mà ai xem cũng nhớ. Nhưng thí nghiệm ấy vẫn đáng tự làm thử theo cách đúng, như một bài học xác suất: một người xáo bài và giữ kín, một người đoán, ghi đủ 25 lá rồi mới đếm, làm nhiều lượt và ghi tất cả. Phần lớn sẽ thấy kết quả dao động quanh 5, có lượt 8, có lượt 2. Lượt 8 là thứ người ta nhớ và kể; cả cột số mới là sự thật.

Muốn đọc thêm: sách Extra-Sensory Perception (1934) của chính Rhine; chương về Rhine trong Spook của Mary Roach; và phần phê bình phương pháp trong Paranormality của Richard Wiseman (2011). Trung tâm Nghiên cứu Rhine ở Durham, Bắc Carolina, vẫn hoạt động.