M. R. James (Montague Rhodes James, 1862–1936) là nhà nghiên cứu thời trung cổ ở Đại học Cambridge, người viết những truyện ma được nhiều nhà phê bình xếp vào hàng hay nhất tiếng Anh. Ông viết truyện để đọc to cho bạn bè nghe vào đêm Giáng sinh trong phòng mình ở trường King's College, rồi in thành tập đầu tiên Ghost Stories of an Antiquary năm 1904. Nhờ ông và truyền thống báo Giáng sinh thời Victoria, nước Anh có thói quen kể chuyện ma vào mùa đông, một truyền thống được truyền hình BBC tiếp nối từ thập niên 1970.
Vì sao người Anh kể chuyện ma vào Giáng sinh
Khác với nhiều nơi gắn chuyện ma với mùa hè hay với lễ hội cuối tháng Mười, nước Anh có truyền thống kể chuyện ma vào những đêm đông dài quanh Giáng sinh. Truyền thống này có từ lâu. Trong vở Câu chuyện mùa đông của Shakespeare (khoảng 1610–1611), cậu bé Mamillius nói rằng chuyện buồn thì hợp nhất cho mùa đông, và cậu biết một chuyện về ma quỷ, yêu tinh.
Thế kỷ 19, truyền thống bùng nổ nhờ báo chí. Các tạp chí ra những số đặc biệt dịp Giáng sinh, và truyện ma là món hàng bán chạy. Charles Dickens góp phần lớn, với nhiều truyện ma trên các số báo Giáng sinh do ông chủ biên (truyện Giáng sinh nổi tiếng nhất của ông, về ba hồn ma đến thăm một lão keo kiệt, đã có bài riêng ở một wiki khác trong hệ). Năm 1891, nhà văn Jerome K. Jerome còn in tập Told After Supper, nhại lại chính thói quen ấy: một nhóm người ăn tối đêm Giáng sinh rồi lần lượt kể chuyện ma, càng kể càng rối.
Lý do thực tế cũng dễ hiểu. Đêm đông ở Anh dài, tối từ bốn giờ chiều. Gia đình quây quần bên lò sưởi, ánh nến, gió ngoài cửa. Chuyện ma hợp với không khí ấy, và cái ấm áp trong nhà làm nỗi sợ trở nên dễ chịu.
M. R. James: học giả đọc truyện ma
Montague Rhodes James là một trong những học giả uyên bác nhất nước Anh thời ông. Ông lập danh mục các bản thảo trung cổ của nhiều thư viện Cambridge, nghiên cứu kinh văn ngoài điển chính thời cổ, kính màu nhà thờ, lịch sử tu viện. Ông làm Viện trưởng (Provost) King's College, Cambridge (1905–1918), rồi Viện trưởng trường Eton (1918–1936).
Ông bắt đầu viết truyện ma như một thú vui. Tháng 10 năm 1893, ông đọc hai truyện đầu tiên, "Canon Alberic's Scrap-Book" và "Lost Hearts", cho một hội tranh luận của sinh viên ở Cambridge. Về sau, thành thói quen, cứ đêm Giáng sinh ông lại viết xong một truyện mới, thường là sát giờ, rồi đọc cho bạn bè và học trò nghe trong phòng mình, chỉ thắp một ngọn nến.
Các tập truyện được in:
| Năm | Tập | Truyện tiêu biểu |
|---|---|---|
| 1904 | Ghost Stories of an Antiquary | "Oh, Whistle, and I'll Come to You, My Lad", "Count Magnus", "Lost Hearts" |
| 1911 | More Ghost Stories of an Antiquary | "Casting the Runes", "The Tractate Middoth", "The Stalls of Barchester Cathedral" |
| 1919 | A Thin Ghost and Others | "The Residence at Whitminster" |
| 1925 | A Warning to the Curious and Other Ghost Stories | "A Warning to the Curious", "A View from a Hill" |
Công thức của một truyện ma James
Truyện của James có một khuôn rất dễ nhận ra, đến mức người ta gọi chúng là truyện "kiểu Jamesian":
- Nhân vật chính là một học giả, nhà sưu tầm, mục sư, người độc thân trung niên, lý trí, tò mò, sống yên ổn trong sách vở.
- Đồ vật cổ là ngòi nổ: một cuốn sách cũ, một bản thảo, một chiếc còi đồng, một ống nhòm, một chiếc vương miện chôn dưới đất. Nhân vật tìm thấy, mang về, đọc, thổi, đeo thử.
- Bối cảnh cụ thể: nhà thờ vùng quê, thư viện đại học, bờ biển phía đông nước Anh, khách sạn nhỏ mùa vắng khách. Chi tiết kiến trúc, tên sách, câu chữ La-tinh rất thật.
- Hồn ma gợi mà không tả hết: không phải bóng trắng lịch sự, mà một thứ gì đó có lông, có xúc giác, ướt, gầy giơ xương, bò. Chỉ thoáng thấy, sờ thấy, đủ làm người đọc rùng mình.
- Cái ác không vì lý do đạo đức: nhân vật không làm gì sai lắm, chỉ quá tò mò. Không có bài học, không có cứu rỗi.
Trong lời tựa và các bài viết ngắn về truyện ma (như "Some Remarks on Ghost Stories", 1929), James cho rằng hồn ma phải ác ý, bối cảnh nên gần với đời sống người đọc, và nỗi sợ phải được dâng lên từ từ. Ông cũng chê những truyện quá bạo lực hay quá giải thích.
Ba truyện nên đọc trước
"Oh, Whistle, and I'll Come to You, My Lad" (1904)
Giáo sư Parkins, một người hoài nghi chắc nịch, đi nghỉ ở thị trấn ven biển Burnstow (tên tưởng tượng). Ông đào được trong tàn tích một nhà dòng cũ một chiếc còi bằng đồng có khắc chữ La-tinh, nghĩa là "Ai là kẻ đang đến đây?". Ông thổi thử. Gió nổi lên. Đêm ấy, chiếc giường trống trong phòng ông bắt đầu có gì đó cựa quậy. Cảnh cuối, một thứ khoác tấm ga giường đứng dậy với "khuôn mặt bằng vải nhàu", là một trong những hình ảnh đáng sợ nhất văn học Anh.
"Casting the Runes" (1911)
Một nhà giả kim tự xưng bị từ chối bài nghiên cứu, liền âm thầm trao cho người từ chối một mảnh giấy có ký tự lạ. Người nhận bắt đầu bị một thứ vô hình theo đuổi. Truyện này được chuyển thành phim Night of the Demon (1957).
"A Warning to the Curious" (1925)
Một chàng trai tìm ra một chiếc vương miện Anglo-Saxon chôn ở bờ biển phía đông nước Anh, theo truyền thuyết là bảo vật canh giữ đất nước khỏi giặc ngoại xâm. Anh đào lên. Và có người, hay thứ gì đó, vẫn đang canh nó. Bối cảnh lấy cảm hứng từ vùng bờ biển Suffolk.
Từ phòng đọc nến đến màn hình tivi
Năm 1968, đạo diễn Jonathan Miller chuyển thể "Oh, Whistle…" cho chương trình nghệ thuật Omnibus của BBC, với Michael Hordern trong vai giáo sư. Thành công này mở đường cho loạt phim A Ghost Story for Christmas của BBC (1971–1978), phần lớn do Lawrence Gordon Clark đạo diễn, phát sóng dịp Giáng sinh. Năm tập đầu chuyển thể truyện của M. R. James, sau đó có thêm truyện của Dickens và các truyện viết mới.
Từ năm 2005, BBC hồi sinh loạt phim theo từng đợt. Nhà biên kịch Mark Gatiss là người góp nhiều nhất cho sự hồi sinh này. Năm 2000, BBC cũng làm loạt Ghost Stories for Christmas trong đó diễn viên Christopher Lee vào vai M. R. James, ngồi đọc truyện cho học trò nghe, tái hiện đúng không khí đêm Giáng sinh ở Cambridge.
Góc nhìn hôm nay: tự làm một đêm truyện ma
Truyện của M. R. James không làm ai tin vào ma. Chính ông, khi được hỏi có tin ma không, đã trả lời một cách lấp lửng rằng ông sẵn lòng xem xét bằng chứng và chấp nhận nếu nó thuyết phục. Sức hút của truyện nằm ở nghệ thuật: sự kiềm chế, chi tiết thật, và nỗi sợ được hé ra từng chút.
- Đọc to: truyện James sinh ra để đọc to. Một nhóm bạn, đèn mờ, mỗi người đọc một đoạn "Oh, Whistle…" là cách hay nhất để cảm nhận nó.
- Đọc bản gốc: các tập truyện đã hết bản quyền, có bản điện tử miễn phí.
- Xem các phim BBC: nhiều tập trong loạt 1971–1978 đã được phát hành lại.
- Tới Cambridge: King's College và các thư viện cổ là bối cảnh thật của nhiều truyện; nhà nguyện King's mở cửa cho khách.
Câu hỏi thường gặp
M. R. James là ai?
Montague Rhodes James (1862–1936) là nhà nghiên cứu thời trung cổ, Viện trưởng King's College Cambridge rồi trường Eton. Ông nổi tiếng với các truyện ma viết để đọc cho bạn bè vào đêm Giáng sinh, in thành tập đầu tiên Ghost Stories of an Antiquary năm 1904.
Vì sao người Anh kể chuyện ma vào Giáng sinh?
Truyền thống kể chuyện ma đêm đông ở Anh có từ lâu, được nhắc cả trong Câu chuyện mùa đông của Shakespeare. Thế kỷ 19, các số báo Giáng sinh in nhiều truyện ma, Dickens góp phần lớn. M. R. James và loạt phim BBC A Ghost Story for Christmas giữ truyền thống sống đến nay.
Truyện ma hay nhất của M. R. James là truyện nào?
"Oh, Whistle, and I'll Come to You, My Lad" thường được nhắc đầu tiên, kể về chiếc còi cổ gọi đến một thứ khoác tấm ga giường. "Casting the Runes" và "A Warning to the Curious" cũng rất nổi tiếng. Đều là truyện ngắn, đọc trong một buổi tối.
A Ghost Story for Christmas là gì?
Đó là loạt phim truyền hình của BBC phát dịp Giáng sinh từ 1971 đến 1978, phần lớn do Lawrence Gordon Clark đạo diễn, chuyển thể truyện ma của M. R. James và Dickens. Loạt phim được hồi sinh từ năm 2005.
M. R. James có tin vào ma không?
Ông trả lời lấp lửng, nói rằng sẵn lòng xem xét bằng chứng và chấp nhận nếu nó thuyết phục. Truyện của ông là tác phẩm nghệ thuật, không nhằm chứng minh ma có thật.
