Ngôi nhà Hill House của Shirley Jackson: tiểu thuyết nhà ma kinh điển

The Haunting of Hill House (Ngôi nhà Hill House ma ám) là tiểu thuyết năm 1959 của nhà văn Mỹ Shirley Jackson, kể về bốn người đến ở một ngôi nhà nổi tiếng có ma để làm một cuộc khảo sát hiện tượng siêu nhiên, và về Eleanor Vance, người phụ nữ cô đơn dần bị ngôi nhà, hay chính tâm trí mình, nuốt chửng. Cuốn sách thường được coi là tiểu thuyết nhà ma hay nhất thế kỷ 20. Nó hiếm khi cho thấy ma, mà dựng nỗi sợ từ tiếng gõ trên tường, những góc nhà lệch, và nỗi khao khát được thuộc về một nơi nào đó.

Câu chuyện

Bốn người đến Hill House

Tiến sĩ John Montague, một học giả say mê nghiên cứu hiện tượng tâm linh, thuê Hill House trong một mùa hè để thu thập bằng chứng khoa học về nhà ma. Ông gửi thư mời những người từng có trải nghiệm lạ. Chỉ hai người nhận lời:

• Eleanor Vance, ba mươi hai tuổi, đã dành mười một năm chăm người mẹ ốm liệt giường, vừa mất mẹ, sống nhờ nhà chị gái, chưa từng thật sự có cuộc đời riêng. Hồi nhỏ, nhà cô từng bị những trận đá sỏi rơi xuống mái suốt mấy ngày mà không ai giải thích được.
• Theodora, nghệ sĩ phóng khoáng, nhanh nhạy, có năng khiếu đoán bài trong các thí nghiệm ngoại cảm.

Người thứ tư là Luke Sanderson, chàng trai lém lỉnh sẽ thừa kế ngôi nhà, được gia đình cử đến đi cùng. Ngôi nhà được giữ bởi vợ chồng Dudley, những người làm không bao giờ ở lại sau khi trời tối. Bà Dudley nhắc đi nhắc lại một câu như đọc thuộc lòng: sẽ không có ai ở gần để nghe nếu họ kêu cứu, trong đêm, trong bóng tối.

Ngôi nhà

Hill House được dựng tám mươi năm trước bởi Hugh Crain, một người đàn ông khắc khổ. Lịch sử của nó toàn chuyện buồn: vợ ông chết vì tai nạn ngay khi xe ngựa đến cổng, người vợ sau ngã chết, hai cô con gái tranh chấp ngôi nhà suốt đời, người bạn đồng hành được thừa kế ngôi nhà cũng chết treo cổ trong tháp. Tiến sĩ Montague giải thích rằng ngôi nhà được xây sai từ gốc: không có góc nào vuông thật sự, mọi bức tường lệch đi một chút, cửa tự đóng lại vì mặt sàn hơi nghiêng. Từng sai lệch nhỏ cộng lại khiến người ở thấy chóng mặt, mất phương hướng mà không biết vì sao.

Những đêm ở Hill House

Ban đêm, có tiếng đập thình thịch dọc hành lang như ai đó đấm vào từng cánh cửa, rồi dừng trước phòng Eleanor và Theodora. Có những điểm lạnh buốt ở cửa phòng trẻ. Trên tường hành lang xuất hiện dòng chữ phấn: "Giúp Eleanor về nhà". Quần áo của Theodora bị bôi thứ gì đỏ như máu. Một đêm Eleanor nắm chặt tay Theodora trong bóng tối, nghe tiếng một đứa trẻ khóc bên kia tường, rồi đèn bật lên và cô nhận ra Theodora đang ngủ ở giường bên kia phòng. Vậy ai đã nắm tay cô?

Giữa truyện, bà vợ của tiến sĩ Montague đến cùng một người bạn, mang theo đủ thứ dụng cụ gọi hồn. Bà ồn ào, tự tin, và chẳng bao giờ gặp điều gì lạ. Jackson dùng bà để chế giễu kiểu "săn ma" ầm ĩ, trái hẳn với nỗi sợ âm thầm mà Eleanor đang chịu.

Kết thúc

Eleanor ngày càng gắn bó với ngôi nhà, cảm thấy lần đầu tiên trong đời mình được muốn. Khi những người khác nhận ra cô đang gặp nguy và bắt cô rời đi, Eleanor lái xe xuống con đường ra cổng, rồi tự hỏi vì sao mình không dừng lại, và lao xe vào chính cái cây nơi người vợ đầu của Hugh Crain đã chết. Câu cuối truyện lặp lại câu mở đầu: thứ gì bước đi ở đó, bước đi một mình.

Ngôi nhà có ma hay Eleanor đang vỡ vụn

Giống The Turn of the Screw, cuốn tiểu thuyết đứng giữa hai cách đọc. Nhưng Jackson cho nhiều bằng chứng "khách quan" hơn: cả bốn người đều nghe tiếng đập cửa, đều thấy dòng chữ trên tường. Đồng thời, phần lớn câu chuyện kể qua dòng ý nghĩ của Eleanor, và cô đọc được những thông điệp mà người khác không thấy.

Jackson không khoá câu trả lời. Cái đáng sợ nhất trong sách có lẽ không phải ma, mà là ý tưởng rằng một người đủ cô đơn có thể chọn một ngôi nhà đáng sợ làm nơi thuộc về.

Shirley Jackson và cảm hứng cho cuốn sách

Shirley Jackson (1916–1965) nổi tiếng trước đó với truyện ngắn "Xổ số" (The Lottery), đăng trên The New Yorker năm 1948, gây làn sóng thư phản đối dữ dội từ độc giả. Bà viết về sự bất an núp dưới đời sống gia đình bình thường của nước Mỹ giữa thế kỷ 20.

Trong một bài nói chuyện về cách viết, Jackson kể rằng ý tưởng Hill House đến khi bà đọc về một nhóm nhà nghiên cứu tâm linh thế kỷ 19 thuê một ngôi nhà bị đồn có ma để ghi chép, và bà thấy những bản báo cáo khô khan ấy lại chứa đầy câu chuyện về chính những người đi điều tra. Bà cũng kể đã tìm ảnh những ngôi nhà cũ để hình dung Hill House. Bối cảnh của các cuộc điều tra thời Victoria, như của Hội Nghiên cứu Tâm linh Anh, vì vậy là phông nền thật của cuốn tiểu thuyết.

Hill House trên màn ảnh

• The Haunting (1963) của đạo diễn Robert Wise, phim đen trắng, gần như không cho thấy ma, chỉ dùng âm thanh, góc máy và những cánh cửa phồng lên như đang thở. Được coi là một trong những phim nhà ma kinh điển.
• The Haunting (1999) của Jan de Bont, bản làm lại nhiều kỹ xảo, bị phê bình chê vì phô bày quá nhiều, đúng thứ mà sách tránh.
• The Haunting of Hill House (2018), loạt phim của Mike Flanagan, phóng tác rất tự do: đổi thành câu chuyện một gia đình nhiều thế hệ, chỉ giữ tên nhân vật, ngôi nhà và nhiều câu văn của Jackson.

Nhà văn Stephen King, trong cuốn khảo luận Danse Macabre (1981), xếp Hill House vào hàng những tiểu thuyết kinh dị hay nhất thế kỷ.

Góc nhìn hôm nay và cách đọc

Hill House là cuốn sách tốt để hiểu vì sao "ít" lại đáng sợ hơn "nhiều". Ngoài ra, nó còn là một bức chân dung về sự cô đơn của người phụ nữ bị cuộc sống bỏ quên, đọc lại vẫn thấy đau.

• Đọc chậm đoạn mở đầu: đoạn văn đầu tiên, tả ngôi nhà "không lành mạnh" đứng giữa những ngọn đồi, được trích dẫn rất nhiều vì nhịp văn và sự kiềm chế.
• Đọc kèm The Turn of the Screw: hai cuốn đều dùng sự mơ hồ, nhưng một cuốn kể qua người kể chuyện ngôi thứ nhất, một cuốn qua dòng ý nghĩ ngôi thứ ba, so sánh rất thú vị.
• Xem phim 1963 trước bản 1999 để thấy tác động của việc che giấu và phô bày.
• Tìm hiểu các cuộc điều tra nhà ma thật thời Victoria, để thấy tiến sĩ Montague là một nhân vật có nguyên mẫu trong lịch sử.