Phim ma châu Á ngoài Ringu: Ju-on, Shutter, Câu chuyện hai chị em

Ngoài Ringu (1998), ba phim ma châu Á được nhắc nhiều nhất của làn sóng đầu những năm 2000 là Ju-on (Nhật Bản, 2002), Câu chuyện hai chị em (A Tale of Two Sisters, Hàn Quốc, 2003) và Shutter (Thái Lan, 2004). Cả ba đều được Hollywood làm lại, nhưng mỗi phim đại diện cho một cách làm sợ khác nhau: Ju-on là lời nguyền lan như dịch từ một ngôi nhà, Câu chuyện hai chị em là phim ma kiêm bi kịch gia đình đầy ẩn ý, Shutter là chuyện tội lỗi bị che giấu hiện về qua ảnh chụp. Hiểu ba phim này là hiểu vì sao phim ma châu Á từng khiến cả thế giới chú ý.

Bối cảnh: làn sóng phim ma châu Á

Cuối thập niên 1990, phim kinh dị Hollywood đang ở thời của sát nhân đeo mặt nạ và tiếng cười tự giễu. Ringu của Nhật, đã được bàn ở wiki khác trong hệ, mang tới một thứ khác hẳn: chậm, lạnh, ít máu, và một hồn ma phụ nữ tóc đen dài che mặt. Thành công của nó mở đường cho cả khu vực: Nhật, Hàn, Thái, Hồng Kông lần lượt có những phim ma được xuất khẩu và mua bản quyền.

Hình ảnh hồn ma oán hận tóc dài áo trắng có gốc sâu trong văn hoá Nhật (yūrei, onryō) và có nét tương đồng ở nhiều nước châu Á; danh mục hồn ma các nền văn hoá của wiki này bàn riêng về nguồn gốc ấy. Ở đây ta xem cách ba bộ phim dùng nó.

Ju-on (2002): ngôi nhà lây lời nguyền

Câu chuyện

Một người đàn ông trong cơn ghen đã giết vợ và con trai trong căn nhà của họ ở Tokyo. Theo luật của phim, khi một người chết trong cơn thịnh nộ tột cùng, cơn giận ấy thành lời nguyền bám vào nơi họ chết. Ai bước vào nhà đều bị nhiễm, và lời nguyền theo họ về tận nhà mình. Người mẹ, Kayako, bò ra từ bóng tối với tiếng lọc cọc trong cổ họng; cậu bé Toshio ngồi im trong góc với tiếng kêu như mèo.

Cách kể

Phim chia thành nhiều đoạn, mỗi đoạn mang tên một nhân vật, kể không theo thứ tự thời gian. Khán giả phải tự ghép lại: ai vào nhà trước, ai bị nhiễm từ ai. Không có ai sống sót, không có cách hoá giải. Chính sự không có lối thoát làm phim lạnh người.

Lịch sử loạt phim

• 2000: Shimizu Takashi làm hai phim Ju-on kinh phí thấp phát hành thẳng ra băng đĩa.
• 2002: Ju-on: The Grudge ra rạp ở Nhật, thành công rộng.
• 2004: Hollywood làm lại thành The Grudge, chính Shimizu đạo diễn, Sarah Michelle Gellar đóng chính; phim mở màn đứng đầu phòng vé Mỹ.

Hiếm có đạo diễn châu Á nào được tự làm lại phim của mình ở Hollywood như vậy.

Câu chuyện hai chị em (2003): phim ma là phim gia đình

Gốc truyện dân gian

Phim của đạo diễn Kim Jee-woon chuyển thể rất tự do một truyện cổ thời Joseon, Janghwa Hongryeon jeon (Truyện Tường Hoa, Hồng Liên), về hai chị em bị mẹ kế hại chết, hồn oan hiện về đòi công lý. Đây là một trong những truyện ma được kể nhiều nhất ở Hàn Quốc và đã được dựng thành phim nhiều lần từ thập niên 1920.

Câu chuyện phim

Hai chị em Su-mi và Su-yeon trở về căn nhà quê sau thời gian người chị điều trị ở bệnh viện. Người cha im lặng, người mẹ kế vừa ngọt ngào vừa đáng sợ. Đêm đến, có những thứ trong nhà mà ban ngày không ai nói tới. Căn nhà với giấy dán tường hoa văn dày đặc, tủ gỗ, hành lang tối, gần như là nhân vật thứ tư.

Không tiết lộ chi tiết, chỉ cần biết: phim có một cú lật lớn, và sau cú lật, mọi thứ khán giả tưởng là chuyện ma hoá ra gắn chặt với một bi kịch gia đình, nỗi mặc cảm và vết thương tâm lý. Phim xử lý đề tài sức khoẻ tâm thần khá tinh tế, không biến bệnh tật thành quái vật.

Di sản

Phim thành công lớn ở Hàn Quốc và là một trong những phim kinh dị Hàn đầu tiên được phát hành rạp ở Mỹ. Bản làm lại của Mỹ, The Uninvited (2009), bị chê là đơn giản hoá. Kim Jee-woon sau này thành một trong những đạo diễn Hàn được biết nhất ở quốc tế.

Shutter (2004): tội lỗi hiện lên trong ảnh

Câu chuyện

Một nhiếp ảnh gia trẻ và bạn gái gây tai nạn trên đường đêm rồi bỏ chạy. Sau đó, trên những tấm ảnh anh chụp bắt đầu xuất hiện những vệt sáng, rồi một bóng người phụ nữ. Họ lần theo dấu vết bóng hình ấy và phát hiện một bí mật từ quá khứ của anh, tệ hơn nhiều so với vụ tai nạn.

Vì sao hiệu quả

• Dùng ảnh chụp: khán giả ai cũng từng thấy những vệt sáng lạ trong ảnh. Phim biến cái quen thuộc thành nỗi sợ. Lịch sử thật của nghề "chụp ảnh linh hồn" thế kỷ 19 đã được wiki khác trong hệ bàn riêng.
• Đề tài tội lỗi và trách nhiệm: hồn ma không ngẫu nhiên tìm đến, mà tìm đến người có lỗi. Đây là một kiểu "quả báo" rất phổ biến trong truyện ma Thái.
• Cảnh cuối trở thành một trong những hình ảnh phim ma châu Á được nhắc nhiều nhất, tiết lộ vì sao nhân vật luôn thấy vai mình nặng trĩu.

Di sản

Đạo diễn Banjong Pisanthanakun và Parkpoom Wongpoom trở thành những tên tuổi lớn của điện ảnh Thái. Hollywood làm lại Shutter năm 2008. Banjong sau đó làm Pee Mak (2013), phiên bản hài – lãng mạn của truyền thuyết nàng ma Nak, một trong những phim ăn khách nhất lịch sử phòng vé Thái.

So sánh ba phim

Vì sao bản làm lại thường kém hơn

Hầu hết bản làm lại của Hollywood bị coi là yếu hơn bản gốc. Các nhà phê bình đưa ra vài lý do: nhịp phim bị đẩy nhanh, thêm cảnh giật mình và nhạc dồn; những phần mơ hồ bị giải thích cho rõ; và bối cảnh văn hoá, như quan hệ gia đình, cảm giác tội lỗi, niềm tin dân gian về người chết oan, bị lược đi khi chuyển sang một xã hội khác. Một hồn ma châu Á đáng sợ vì khán giả hiểu ngầm vì sao nó oán hận; tách khỏi văn hoá ấy, nó chỉ còn là một hình ảnh lạ.

Góc nhìn hôm nay: xem gì tiếp

• Xem bản gốc trước bản làm lại, có phụ đề.
• Mở rộng thêm: Dark Water (2002, Nhật, Nakata Hideo), The Eye (2002, anh em nhà Pang, Hồng Kông – Thái Lan), Whispering Corridors (1998, Hàn Quốc, phim mở đầu một loạt phim ma trường nữ sinh).
• Đọc lại truyện dân gian gốc như truyện Tường Hoa, Hồng Liên để thấy phim hiện đại mượn và đổi gì.
• Để ý điểm chung: hầu hết phim ma châu Á hay đều xoay quanh một mối quan hệ gia đình bị tổn thương. Hồn ma là triệu chứng, gia đình là căn bệnh.

Cả ba phim đều có cảnh đáng sợ và đề tài nặng (bạo lực gia đình, cái chết của trẻ em, tội ác che giấu), không phù hợp cho trẻ nhỏ.