Spirit box là một chiếc radio được chỉnh để quét liên tục qua các kênh FM hoặc AM, mỗi kênh dừng chỉ vài chục đến vài trăm phần nghìn giây, tạo ra một dòng âm thanh vụn gồm tiếng rè xen lẫn mảnh lời nói, mảnh nhạc từ các đài phát thanh thật. Người dùng tin rằng hồn ma "mượn" những mảnh âm đó để nói chuyện. Lời giải được giới nghiên cứu chấp nhận đơn giản hơn: các mảnh âm là của đài phát thanh, còn việc "nghe ra câu trả lời" là do não người rất giỏi ghép âm thanh vụn thành lời, nhất là khi vừa đặt câu hỏi và đang chờ đợi.
Spirit box hoạt động thế nào
Một máy radio bình thường dừng ở một kênh. Spirit box thì nhảy kênh liên tục theo một nhịp định sẵn, thường gọi là tốc độ quét, ví dụ 100 hay 200 mili giây một kênh. Ở mỗi điểm dừng, nếu tần số đó có đài đang phát, loa sẽ phát ra một mảnh âm rất ngắn của đài: nửa âm tiết, một nốt nhạc, một tiếng cười. Nếu không có đài, loa phát tiếng rè.
Kết quả là một chuỗi âm thanh nghe như có người đang nói đứt quãng trong cơn bão nhiễu. Nhiều máy bán sẵn cho phép tắt chức năng tắt tiếng giữa các kênh, chọn quét lên hay quét xuống, và chỉnh tốc độ.
Từ "hộp của Frank" đến máy bán đại trà
Theo các tài liệu của chính cộng đồng điều tra huyền bí ở Mỹ, ý tưởng này phổ biến từ đầu những năm 2000 với các thiết bị tự chế, nổi tiếng nhất là "Frank's box" của Frank Sumption. Về sau, người ta phát hiện có thể sửa một số mẫu radio quét kênh rẻ tiền để chúng quét liên tục, rồi các hãng nhỏ sản xuất máy chuyên dụng. Song song là các máy "phát lời" kiểu khác: thiết bị đo vài thông số môi trường rồi dùng số đo đó để chọn một từ trong từ điển cài sẵn và đọc ra. Với loại này, mọi "lời" đều có sẵn trong bộ nhớ máy từ lúc xuất xưởng.
Vì sao ta nghe ra lời trong spirit box
Hiện tượng chung "nghe ra tiếng nói trong tiếng rè" đã được viết riêng ở wiki batthuong. Spirit box đặc biệt ở chỗ nó cung cấp nguyên liệu tốt hơn tiếng rè thuần: những mảnh âm của nó vốn là tiếng người thật, chỉ bị cắt rời. Có ba cơ chế nhận thức được nghiên cứu kỹ giúp hiểu vì sao người nghe "ráp" được câu trả lời.
| Hiện tượng | Nghiên cứu tiêu biểu | Liên quan tới spirit box |
|---|---|---|
| Phục hồi âm vị: não tự lấp âm bị che mất | Richard Warren, tạp chí Science, 1970: thay một âm trong câu bằng tiếng ho, người nghe vẫn "nghe" đủ câu | Mảnh âm bị cắt cụt được não tự hoàn thành theo ngữ cảnh |
| Lời nói sóng sin: âm thanh lạ chỉ thành lời khi người nghe được báo trước | Robert Remez và cộng sự, Science, 1981 | Biết "đang chờ câu trả lời" là đủ để chuyển cách nghe sang chế độ nghe lời |
| Âm thanh nước đôi | Đoạn ghi "Yanny hay Laurel" lan truyền năm 2018: cùng một bản ghi, người nghe chia làm hai phe | Cùng một mảnh âm, mỗi người trong phòng có thể nghe một từ khác |
Thêm vào đó là chuyện xác suất. Với tốc độ 100 mili giây một kênh, một phút quét cho ra khoảng 600 mảnh âm. Trong vùng có nhiều đài, hàng trăm mảnh trong số đó là tiếng người. Đặt một câu hỏi rồi chờ mười giây, gần như chắc chắn sẽ có vài mảnh nghe giống "có", "không", "ở đây", hay một cái tên ngắn. Những lần không khớp thì trôi đi, những lần khớp thì được nhớ và được kể lại.
Thử nghiệm với spirit box: cách hay gặp và chỗ hổng
Một cách làm phổ biến là: một người đeo tai nghe kín và bịt mắt, nghe spirit box và nói to mọi từ mình nghe được; người thứ hai đặt câu hỏi mà người đeo tai nghe không nghe thấy. Ý tưởng là loại bỏ việc người nghe bị câu hỏi dẫn dắt. Đây là một bước tiến so với ngồi nghe chung, nhưng vẫn còn lỗ hổng:
- Người chấm điểm vẫn biết câu hỏi. Người đặt câu hỏi tự quyết định câu nào là "câu trả lời đúng". Một từ mơ hồ như "mẹ" có thể khớp với hàng chục câu hỏi.
- Không có đối chứng. Không ai thử xem nếu đặt câu hỏi giả, hoặc không đặt câu hỏi nào, tỉ lệ "câu trả lời phù hợp" có khác không.
- Chọn lọc khi kể lại. Một buổi một giờ đồng hồ thường được tóm lại bằng vài khoảnh khắc ăn khớp nhất.
Một thiết kế công bằng hơn
- Ghi âm toàn bộ dòng âm của spirit box, không cắt.
- Chuẩn bị trước danh sách câu hỏi, rồi bốc thăm thứ tự. Trộn thêm những khoảng "không hỏi gì" mà người nghe không biết.
- Người nghe chỉ ghi lại từ nghe được theo dấu thời gian.
- Một người thứ ba, không biết câu hỏi nào được đặt lúc nào, chấm xem từ nào "khớp" với câu hỏi nào trong danh sách.
- So tỉ lệ khớp ở những khoảng có hỏi với những khoảng không hỏi. Nếu không khác nhau, câu trả lời chỉ là trùng hợp.
Cách thiết kế này dựa trên những nguyên tắc chung về đối chứng và làm mù, được bàn kỹ hơn trong mục điều tra hoài nghi của wiki này.
Những gì spirit box thật sự phát ra
Muốn biết một mảnh âm đến từ đâu, có thể kiểm tra bằng chính radio. Ghi lại dải tần nơi điều tra: những đài nào phát ở đâu trên dải FM, AM. Một số lần nghe ra "giọng ma" sau khi tra lại hoá ra là đúng lúc một đài đang đọc tin, quảng cáo, hay phát một bài hát có câu tương ứng. Ở những nơi gần biên giới hoặc gần biển, có thể bắt được đài tiếng nước ngoài, càng dễ nghe nhầm thành những âm "lạ".
Còn một điều ít người nghĩ đến: spirit box là một máy thu, nên nó cũng thu bộ đàm, điện thoại không dây đời cũ, và nhiễu từ thiết bị điện tử trong phòng. Tiếng "rè rè" theo nhịp khi ai đó cầm điện thoại đến gần là nhiễu từ sóng di động lọt vào mạch âm thanh.
Spirit box, người đang đau buồn và chuyện nên tránh
Có một mặt đáng lo hơn chuyện đúng sai. Một số người tìm đến spirit box vì vừa mất người thân và mong được nghe một lời. Mảnh âm "mẹ đây", "con ơi" được ghép từ đài phát thanh có thể an ủi trong khoảnh khắc nhưng cũng có thể kéo dài nỗi đau, hoặc tệ hơn, nghe ra những lời khiến người ta day dứt. Cảm giác thấy, nghe người đã mất sau mất mát là trải nghiệm rất phổ biến và đã được nghiên cứu; phần này nằm ở mục tâm lý học niềm tin của wiki. Nếu nỗi buồn kéo dài làm mất ngủ, mất ăn, nên tìm đến người thân, bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Góc nhìn hôm nay: một chiếc radio, không hơn
Spirit box là ví dụ rõ nhất cho nguyên tắc chung của trang này: chưa có thiết bị nào được kiểm chứng là đo được "năng lượng ma" hay truyền được tiếng nói của người đã khuất. Máy chỉ phát những gì sóng radio mang tới. Điều thú vị thật sự nằm ở phía người nghe: chiếc hộp nhỏ này cho ta thấy bộ não xử lý tiếng nói nhanh và tự tin tới mức nào, và dễ bị dẫn dắt tới mức nào.
Ai tò mò có thể tự làm một thí nghiệm nhỏ mà không cần mua gì: tìm các đoạn ghi "lời nói sóng sin" được nhiều trường đại học đưa lên mạng để minh hoạ, nghe một lần khi chưa biết nội dung, rồi đọc câu gốc và nghe lại. Khoảnh khắc âm thanh vô nghĩa bỗng thành câu rõ ràng là bài học tốt nhất về spirit box.
Câu hỏi thường gặp
Spirit box là gì?
Spirit box là radio được chỉnh để quét liên tục qua các kênh, mỗi kênh dừng rất ngắn, phát ra chuỗi tiếng rè xen mảnh lời nói và nhạc từ các đài thật. Người dùng tin hồn ma dùng các mảnh âm này để trả lời câu hỏi.
Spirit box có nói chuyện được với ma không?
Chưa có thử nghiệm có đối chứng nào cho thấy điều đó. Mảnh âm đến từ đài phát thanh, còn việc nghe ra câu trả lời được giải thích bằng cách não người tự ghép âm thanh vụn thành lời và bằng xác suất trùng hợp.
Vì sao nhiều người cùng nghe ra một từ từ spirit box?
Thường vì một người nói ra trước và những người còn lại được gợi ý. Khi nghe riêng và không được báo trước, mỗi người thường nghe ra những từ khác nhau.
Spirit box khác máy ghi âm EVP ra sao?
Máy ghi âm thu âm thanh trong phòng rồi người ta nghe lại tìm tiếng nói. Spirit box chủ động phát ra mảnh âm từ sóng radio theo thời gian thực, nên chứa sẵn nhiều tiếng người thật hơn.
Có nên dùng spirit box để nói chuyện với người thân đã mất?
Nên cân nhắc kỹ. Những "câu trả lời" ghép từ đài phát thanh có thể làm nỗi đau kéo dài hoặc gây day dứt. Nếu đang khó vượt qua mất mát, nói chuyện với người thân, bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sẽ hữu ích hơn.
