The Blair Witch Project (1999) là phim kinh dị Mỹ của Daniel Myrick và Eduardo Sánchez, giả làm những đoạn băng do ba sinh viên làm phim tài liệu bỏ lại sau khi mất tích trong rừng Maryland năm 1994. Phim quay trong khoảng tám ngày với kinh phí ban đầu chỉ vài chục nghìn USD, rồi thu khoảng 250 triệu USD toàn cầu, thành một trong những phim có tỉ lệ lời trên vốn cao nhất lịch sử. Nó không phát minh ra kiểu phim "băng tìm thấy" (found footage) nhưng biến kiểu phim này thành một dòng chính, và chiến dịch quảng bá trên Internet của nó khiến không ít khán giả năm đó tin rằng chuyện là có thật.
Phim kể gì
Lời mở đầu trên màn hình nói rằng tháng 10 năm 1994, ba sinh viên vào rừng gần thị trấn Burkittsville, bang Maryland, để làm phim tài liệu về truyền thuyết "phù thuỷ Blair", rồi mất tích. Một năm sau người ta tìm thấy băng của họ. Phần còn lại là chính những đoạn băng ấy.
Heather, Josh và Mike phỏng vấn dân thị trấn, vào rừng, rồi lạc. Ban đêm có tiếng động quanh lều. Buổi sáng, những đống đá nhỏ xuất hiện quanh chỗ họ ngủ. Những hình nhân bằng que treo trên cây. Bản đồ biến mất. Họ cãi nhau, khóc, đi vòng tròn. Phim kết thúc trong một ngôi nhà đổ nát giữa rừng, với một cảnh ngắn, mờ, không giải thích, đến nay vẫn được bàn tán.
Điều đáng nói: trong cả phim, khán giả gần như không thấy gì. Không quái vật, không phù thuỷ, không máu. Nỗi sợ đến hoàn toàn từ âm thanh, bóng tối và gương mặt hoảng loạn của nhân vật.
Cách làm phim độc đáo
Myrick và Sánchez muốn có nỗi sợ thật trên gương mặt diễn viên, nên họ làm phim gần như một thí nghiệm:
- Diễn viên tự quay bằng một máy quay phim 16 mm đen trắng và một máy quay video Hi8 màu, đúng như nhân vật.
- Ba diễn viên dùng tên thật của mình cho nhân vật: Heather Donahue, Joshua Leonard, Michael C. Williams.
- Không có kịch bản thoại, chỉ có khung tình huống. Mỗi ngày diễn viên tìm tới những điểm hẹn trong rừng bằng thiết bị định vị, nhận lời ghi chú về hướng đi và tâm trạng nhân vật.
- Đạo diễn tạo tình huống ban đêm: tiếng động, rung lều, đồ vật đặt quanh trại, mà diễn viên không được báo trước chi tiết.
- Khẩu phần ăn giảm dần để sự mệt mỏi, cáu bẳn của nhân vật trở nên thật hơn.
Phim được quay khoảng tám ngày cuối năm 1997, ở một công viên tiểu bang ở Maryland và quanh Burkittsville. Hàng chục giờ cảnh quay được dựng lại còn khoảng 80 phút.
Chiến dịch quảng bá khiến người ta tin là thật
Trước khi phim ra rạp, một trang web giới thiệu "truyền thuyết phù thuỷ Blair" như một chuyện có thật: dòng thời gian về những vụ mất tích qua các thế kỷ, ảnh "chứng cứ", báo cáo của cảnh sát. Một phim tài liệu giả về truyền thuyết được phát trên truyền hình cáp. Có thời gian, trên một số trang dữ liệu phim, ba diễn viên được ghi là "mất tích, được cho là đã chết".
Năm 1999, Internet còn mới, phần lớn khán giả chưa quen với việc một trang web có thể được dựng hoàn toàn để quảng cáo. Nhiều người ra rạp với niềm tin hoặc nửa tin nửa ngờ rằng đây là băng thật. Phim được chiếu ở Liên hoan Sundance tháng 1 năm 1999, được một hãng độc lập mua lại với giá khoảng một triệu USD, ra rạp tháng 7 và thành hiện tượng mùa hè.
Đây là một bài học tốt về chuyện "dựa trên chuyện có thật": truyền thuyết phù thuỷ Blair hoàn toàn do đoàn làm phim sáng tác. Burkittsville là thị trấn thật, nhưng dân ở đó chưa từng có chuyện phù thuỷ nào. Sau khi phim nổi, thị trấn khổ sở vì khách tò mò, và biển tên thị trấn bị lấy trộm nhiều lần.
"Băng tìm thấy": trước và sau Blair Witch
| Năm | Tác phẩm | Vai trò trong dòng phim |
|---|---|---|
| 1980 | Cannibal Holocaust (Ý) | Thường được coi là phim "băng tìm thấy" sớm; nổi tiếng vì bạo lực và tranh cãi đạo đức khi làm phim |
| 1992 | Ghostwatch (BBC, Anh) | Chương trình truyền hình giả trực tiếp điều tra một ngôi nhà ma, khiến nhiều khán giả tin là thật và gây phản ứng dữ dội |
| 1999 | The Blair Witch Project | Đưa kiểu phim này thành hiện tượng toàn cầu, gắn với quảng bá trên Internet |
| 2007 | [REC] (Tây Ban Nha) | Máy quay của một đoàn truyền hình bị kẹt trong toà chung cư bị phong toả |
| 2008 | Cloverfield (Mỹ) | Phim quái vật lớn kể qua máy quay gia đình |
| 2007–2009 | Paranormal Activity | Đưa máy quay vào phòng ngủ, cố định trên chân máy, bàn ở bài riêng |
Một nhánh gần với "băng tìm thấy" là kiểu kinh dị giả làm băng VHS và bản tin truyền hình cũ, phổ biến trên mạng những năm gần đây; nhánh này đã được bàn ở wiki khác trong hệ.
Vì sao dạng phim này đáng sợ, và vì sao nó dễ mỏi
Đáng sợ vì nó lấy đi những thứ khán giả quen dựa vào: không có nhạc báo hiệu, không có góc máy toàn cảnh cho biết nguy hiểm ở đâu, không có khung hình đẹp. Ta chỉ thấy những gì một người đang hoảng sợ cầm máy thấy, nghĩa là gần như không thấy gì. Trí tưởng tượng lấp phần còn lại.
Dễ mỏi vì cùng những lý do ấy. Máy rung lắc làm nhiều khán giả chóng mặt, thậm chí buồn nôn; năm 1999 có rạp phải cảnh báo trước. Câu hỏi "sao họ cứ quay mãi?" luôn treo lơ lửng. Sau hàng loạt phim bắt chước, khán giả biết rõ quy luật và hiệu ứng "tưởng là thật" biến mất.
Phần tiếp theo Book of Shadows: Blair Witch 2 (2000) bỏ lối "băng tìm thấy" và bị chê nhiều. Bản Blair Witch năm 2016 quay lại lối cũ nhưng không lặp lại được hiện tượng.
Góc nhìn hôm nay: Blair Witch và thời của tin giả
Nhìn lại, chiến dịch quảng bá của Blair Witch giống một bài tập nhỏ về tin giả trước thời mạng xã hội: một câu chuyện có ảnh, có "tài liệu", có lời chứng, lan nhanh vì người ta muốn nó là thật. Vài câu hỏi nên mang theo khi gặp những "đoạn băng tìm thấy" trên mạng hôm nay:
- Ai là người đầu tiên đăng nó, và họ có lợi gì?
- Có nguồn độc lập nào xác nhận sự kiện (báo địa phương, hồ sơ chính quyền) không, hay mọi "chứng cứ" đều đến từ một chỗ?
- Tên người, tên nơi chốn có kiểm tra được không?
Với phim, điều đó chẳng hại gì: đó là nghệ thuật, và khán giả mua vé để được sợ. Với tin tức, nó là kỹ năng sống.
Câu hỏi thường gặp
The Blair Witch Project có phải chuyện có thật không?
Không. Truyền thuyết phù thuỷ Blair và ba sinh viên mất tích đều do đoàn làm phim sáng tác. Chiến dịch quảng bá năm 1999 trên Internet giả làm tài liệu thật, khiến nhiều khán giả tin. Ba diễn viên không hề mất tích; họ xuất hiện trước báo chí khi phim ra rạp và tiếp tục cuộc sống bình thường sau đó.
The Blair Witch Project tốn bao nhiêu tiền?
Kinh phí quay ban đầu chỉ khoảng vài chục nghìn USD, các con số được nhắc thường từ 35.000 đến 60.000 USD. Sau khi được mua ở Sundance, hãng phát hành bỏ thêm tiền cho hậu kỳ và quảng bá. Phim thu khoảng 250 triệu USD toàn cầu.
Phim "băng tìm thấy" (found footage) là gì?
Đó là kiểu phim giả làm những đoạn băng do nhân vật tự quay rồi được người khác tìm thấy. Khán giả chỉ thấy những gì máy quay của nhân vật ghi được. The Blair Witch Project đưa kiểu phim này thành dòng chính, theo sau là [REC], Cloverfield, Paranormal Activity.
Vì sao xem Blair Witch bị chóng mặt?
Phim quay bằng máy cầm tay rung lắc liên tục, khiến mắt và tai trong nhận tín hiệu chuyển động không khớp nhau, giống say xe. Năm 1999 một số rạp đã cảnh báo khán giả về điều này; người dễ say xe nên ngồi xa màn hình.
Burkittsville có thật không?
Có, Burkittsville là một thị trấn nhỏ có thật ở bang Maryland. Nhưng thị trấn không có truyền thuyết phù thuỷ nào; sau khi phim nổi tiếng, dân địa phương bị làm phiền bởi khách tò mò và biển tên thị trấn bị lấy trộm nhiều lần.
