Thí nghiệm Ganzfeld là cách thử thần giao cách cảm trong đó người nhận nằm thư giãn, mắt che nửa quả bóng bàn dưới ánh đèn đỏ, tai nghe tiếng rì rào đều, trong khi người gửi ở phòng khác tập trung vào một bức ảnh. Sau đó người nhận chọn bức ảnh đúng trong bốn ảnh, nên đoán bừa trúng 25%. Một số tổng hợp số liệu báo cáo tỉ lệ trúng khoảng 32%, số khác không thấy hiệu ứng; đến nay giới khoa học vẫn tranh cãi và chưa chấp nhận Ganzfeld là bằng chứng cho thần giao cách cảm.
Ý tưởng: tắt bớt nhiễu để nghe tín hiệu yếu
"Ganzfeld" là tiếng Đức, nghĩa là "toàn trường". Trong tâm lý học tri giác, đó là trạng thái khi cả trường nhìn của ta là một màu đồng nhất, không đường nét, không vật thể. Từ thập niên 1930, các nhà tâm lý học Đức đã biết rằng nhìn vào trường đồng nhất một lúc lâu thì não bắt đầu "tự vẽ": hình ảnh, màu sắc, cảm giác như mơ.
Đầu thập niên 1970, nhà cận tâm lý học Mỹ Charles Honorton, cùng vài người khác làm độc lập như William Braud ở Mỹ và Adrian Parker ở Anh, nảy ra một ý: nếu thần giao cách cảm là tín hiệu rất yếu, nó có thể bị át bởi luồng thông tin ồn ào từ mắt, tai mỗi ngày. Giảm luồng đó xuống, đưa người nhận vào trạng thái lơ mơ giữa thức và ngủ, biết đâu tín hiệu yếu sẽ lộ ra. Honorton trước đó làm ở phòng thí nghiệm giấc mơ của Trung tâm Y khoa Maimonides (New York), nơi thử xem người ngủ có "mơ thấy" bức tranh người khác đang nhìn không. Ganzfeld là phiên bản nhanh hơn, không cần chờ người ta ngủ.
Một buổi Ganzfeld diễn ra thế nào
- Chuẩn bị người nhận: ngồi ngả trên ghế êm, hai mắt che bởi hai nửa quả bóng bàn, chiếu đèn đỏ dịu lên mặt nên chỉ thấy một màu hồng đỏ đều. Tai đeo tai nghe phát tiếng ồn trắng hoặc tiếng ồn hồng, giống tiếng thác xa. Người nhận được hướng dẫn thư giãn khoảng mười lăm phút.
- Người gửi ngồi ở phòng khác, cách âm, xem một bức ảnh hoặc một đoạn phim ngắn được máy chọn ngẫu nhiên trong bộ bốn, nhiều lần trong khoảng nửa giờ, cố "gửi" nội dung.
- Người nhận nói thành lời mọi hình ảnh, ý nghĩ hiện ra; lời nói được ghi âm.
- Chấm điểm: kết thúc phiên, người nhận được xem bốn ảnh (một đích, ba mồi) và xếp hạng xem ảnh nào khớp nhất với những gì mình đã trải qua. Nếu chọn trúng ảnh đích ở hạng nhất, phiên đó tính là trúng.
Vì có bốn lựa chọn, đoán bừa trúng 1/4 tức 25%. Mọi tranh luận về Ganzfeld xoay quanh câu hỏi: tỉ lệ trúng thật có cao hơn 25% một cách đáng tin không?
Thập niên 1970–1980: hứa hẹn và cuộc tranh luận Hyman–Honorton
Cuối thập niên 1970, nhiều phòng thí nghiệm báo cáo kết quả trên mức ngẫu nhiên. Năm 1985, nhà tâm lý học hoài nghi Ray Hyman (Đại học Oregon) xem lại toàn bộ các thí nghiệm đã công bố và chỉ ra những yếu điểm về quy trình: cách chọn ảnh đích ngẫu nhiên chưa chặt, nguy cơ rò rỉ giác quan (ví dụ ảnh đích bị người gửi cầm nên có vết tay, vết gấp), phân tích thống kê linh hoạt. Honorton phản biện, cho rằng ngay cả các thí nghiệm không có yếu điểm vẫn cho kết quả dương tính.
Điều hiếm có xảy ra năm 1986: hai đối thủ cùng ký một "thông cáo chung", thống nhất rằng tranh cãi chỉ giải quyết được bằng thí nghiệm mới với quy trình chặt hơn, và cùng liệt kê các tiêu chuẩn: chọn ngẫu nhiên bằng máy, cách ly tuyệt đối người gửi, người chấm không biết đáp án, quy định trước cách phân tích. Đây là một mẫu mực về cách hai phe tranh luận khoa học tử tế.
Autoganzfeld và hai bản tổng hợp trái ngược
Theo các tiêu chuẩn ấy, Honorton dựng hệ thống "autoganzfeld" tự động hoá bằng máy tính ở Princeton, chạy từ 1983 đến 1989. Năm 1994, Daryl Bem và Honorton công bố trên Psychological Bulletin, một tạp chí tâm lý học hàng đầu, bản tổng hợp cho thấy tỉ lệ trúng khoảng 32%, cao hơn mức 25% với xác suất ngẫu nhiên rất nhỏ. Đó là lần đầu một nghiên cứu cận tâm lý học có chỗ đứng ở tạp chí chính thống như vậy.
Năm 1999, cũng trên Psychological Bulletin, Julie Milton và Richard Wiseman tổng hợp 30 thí nghiệm Ganzfeld thực hiện sau autoganzfeld, ở nhiều phòng thí nghiệm khác nhau, và không thấy hiệu ứng có ý nghĩa thống kê.
| Năm | Công trình | Kết luận |
|---|---|---|
| 1985 | Hyman xem lại các thí nghiệm cũ | Nhiều lỗi quy trình, chưa đủ tin |
| 1986 | Thông cáo chung Hyman–Honorton | Thống nhất tiêu chuẩn cho thí nghiệm mới |
| 1994 | Bem & Honorton | Tỉ lệ trúng khoảng 32%, dương tính |
| 1999 | Milton & Wiseman | 30 thí nghiệm mới, không thấy hiệu ứng |
| Sau 2000 | Các bản tổng hợp khác | Có bản dương tính, có bản bị phê bình về cách chọn nghiên cứu; tranh cãi tiếp diễn |
Hai phe tranh luận tiếp quanh những câu hỏi rất kỹ thuật: thí nghiệm nào được tính, thí nghiệm nào không giống chuẩn cũ nên phải loại, có bao nhiêu thí nghiệm âm tính bị bỏ ngăn kéo không công bố. Thay đổi cách chọn đầu vào là kết luận đổi theo. Đây là dấu hiệu của một hiệu ứng, nếu có, thì rất mong manh.
Những lời giải thích không cần thần giao cách cảm
Rò rỉ giác quan tinh vi
Ở những phiên dùng ảnh in, người gửi cầm nắm có thể để lại dấu vết mà người nhận vô thức nhận ra khi được đưa bốn ảnh. Ở phiên dùng máy, âm thanh từ phòng bên, tiếng máy chiếu, thậm chí thói quen của người làm thí nghiệm có thể rò ra. Các quy trình về sau đã chặn dần những đường này, và đáng chú ý là hiệu ứng thường nhỏ lại khi quy trình chặt hơn.
Ngăn kéo hồ sơ
Thí nghiệm cho kết quả dương tính dễ được viết thành bài và công bố hơn thí nghiệm "không thấy gì". Chỉ cần một phần thí nghiệm âm tính nằm im trong ngăn kéo là tổng hợp số liệu đã lệch.
Phân tích linh hoạt
Khi có nhiều cách tính điểm, nhiều nhóm con (người có năng khiếu nghệ thuật, người từng thiền, ảnh tĩnh hay phim), cơ hội tìm ra một con số "có ý nghĩa" tăng lên dù không có gì thật. Vấn đề này về sau được cả ngành tâm lý học thừa nhận rộng rãi trong cuộc khủng hoảng lặp lại.
Tính độc lập của người làm thí nghiệm
Nhà tâm lý học Susan Blackmore kể rằng bà làm nhiều thí nghiệm Ganzfeld từ cuối thập niên 1970 mà không thu được gì, rồi khi đến quan sát một phòng thí nghiệm có kết quả dương tính nổi tiếng ở Cambridge, bà ghi nhận nhiều điểm bất thường trong quy trình. Bà công bố nhận xét này năm 1987. Trải nghiệm ấy góp phần đưa bà từ chỗ hy vọng thành một nhà hoài nghi.
Ganzfeld trong tâm lý học bình thường
Bỏ qua chuyện thần giao cách cảm, hiệu ứng Ganzfeld là có thật và thú vị: khi mắt nhìn vào một trường đồng nhất, tai nghe tiếng ồn đều, sau một lúc não bắt đầu sinh ra hình ảnh, có người thấy cảnh vật, người thấy mặt người. Các nhà nghiên cứu về ý thức đến nay vẫn dùng Ganzfeld như một cách an toàn để tạo ảo giác nhẹ ở người khoẻ mạnh và quan sát não "tự vẽ" ra sao. Đây cũng là lý do người ngồi lâu trong phòng tối tĩnh lặng dễ "thấy" điều lạ: não ghét sự trống rỗng và tự lấp đầy nó.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện Ganzfeld là một bài học về cách khoa học xử lý một tuyên bố gây tranh cãi. Hai phe ngồi lại viết chuẩn chung, làm thí nghiệm mới, công bố cả kết quả trái ý. Kết luận hiện tại không phải "đã chứng minh có thần giao cách cảm" hay "đã chứng minh không có", mà là: sau hơn năm mươi năm, chưa có một quy trình nào cho ra hiệu ứng mà mọi phòng thí nghiệm độc lập đều lặp lại được. Với một tuyên bố phi thường, đó là lý do đủ để chưa chấp nhận.
Muốn đọc thêm: bài tổng hợp Bem & Honorton (1994) và Milton & Wiseman (1999) đều có thể tìm trên Psychological Bulletin; chương về thần giao cách cảm trong Anomalistic Psychology của French và Stone (2014) trình bày công bằng cả hai phía.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm Ganzfeld là gì?
Đó là thí nghiệm thử thần giao cách cảm: người nhận được che mắt bằng hai nửa quả bóng bàn dưới đèn đỏ và nghe tiếng ồn đều, người gửi ở phòng khác nhìn một bức ảnh. Sau đó người nhận chọn ảnh đúng trong bốn ảnh.
Thí nghiệm Ganzfeld có chứng minh thần giao cách cảm không?
Chưa. Một số tổng hợp báo cáo tỉ lệ trúng khoảng 32% so với mức ngẫu nhiên 25%, nhưng tổng hợp khác không thấy hiệu ứng, và kết quả thay đổi theo cách chọn nghiên cứu đưa vào.
Vì sao dùng đèn đỏ và nửa quả bóng bàn?
Để tạo một trường nhìn đồng nhất, không có đường nét, cùng với tiếng ồn đều ở tai. Ý tưởng là giảm luồng thông tin từ giác quan để "tín hiệu yếu" nếu có sẽ dễ lộ ra.
Ai là người phát triển thí nghiệm Ganzfeld?
Charles Honorton là gương mặt chính từ đầu thập niên 1970, cùng William Braud và Adrian Parker làm độc lập. Honorton sau đó xây hệ thống tự động hoá autoganzfeld ở Princeton.
Bem và Honorton 1994 khác Milton và Wiseman 1999 thế nào?
Bem và Honorton tổng hợp các thí nghiệm autoganzfeld và báo cáo hiệu ứng dương tính. Milton và Wiseman tổng hợp 30 thí nghiệm làm sau đó ở nhiều phòng thí nghiệm và không thấy hiệu ứng có ý nghĩa thống kê.
