Thí nghiệm Philip là cuộc thử năm 1972–1973 của Hội Nghiên cứu Cận tâm lý Toronto (Canada): một nhóm tám người cố ý bịa ra một nhân vật hư cấu tên Philip, thuộc lòng tiểu sử của "hồn ma" ấy, rồi ngồi quanh bàn theo lối gọi hồn kiểu Victoria. Sau nhiều tháng, họ ghi nhận tiếng gõ trả lời câu hỏi và bàn chuyển động, dù ai cũng biết Philip chưa từng tồn tại. Thí nghiệm không chứng minh có ma; nó cho thấy một nhóm người có thể tự tạo ra trải nghiệm "giao tiếp với hồn" từ con số không.
Ý tưởng: nếu hồn ma đến từ chính chúng ta?
Người khởi xướng là A. R. G. Owen, nhà toán học từng dạy ở Cambridge, tác giả một cuốn sách về các vụ ma quậy, và vợ ông là Iris Owen. Cả hai đều quan tâm đến câu hỏi: trong các buổi gọi hồn, thứ "trả lời" là gì? Nếu thật sự là người đã khuất, nó phải biết những điều người ngồi không biết. Nếu không, có thể nó là sản phẩm của chính nhóm người đang ngồi.
Cách kiểm tra mà họ nghĩ ra rất táo bạo: bịa hẳn một hồn ma mà chắc chắn không ai từng sống như thế, rồi xem nhóm có "liên lạc" được với nó không. Nếu được, thì ít nhất trong trường hợp này, nguồn gốc của hiện tượng nằm ở người sống.
Philip được "sinh ra" thế nào
Nhóm gồm tám người làm những nghề bình thường, không ai tự nhận có năng lực đặc biệt. Một người trong nhóm viết tiểu sử cho Philip, và cả nhóm cùng góp ý cho đến khi thuộc lòng:
- Philip Aylesford là một nhà quý tộc người Anh sống vào thế kỷ 17, thời nội chiến Anh.
- Anh có người vợ lạnh lùng tên Dorothea và đem lòng yêu Margo, một cô gái Di-gan.
- Khi chuyện vỡ lở, Dorothea tố Margo là phù thuỷ; Margo bị thiêu chết, Philip vì sợ mất danh tiếng nên không dám can thiệp.
- Ân hận, Philip tự kết liễu đời mình.
Một thành viên còn vẽ chân dung Philip. Cốt truyện được dựng cố ý cho bi thảm, lãng mạn, đúng kiểu nhân vật thường "hiện về" trong chuyện ma.
Một năm im lặng, rồi tiếng gõ
Giai đoạn thiền định
Từ năm 1972, nhóm gặp nhau hằng tuần, ngồi trong phòng sáng đèn, tập trung, thiền định, cố "hình dung" Philip hiện ra. Suốt nhiều tháng không có gì xảy ra. Vài người kể có cảm giác về sự hiện diện, nhưng không có gì quan sát được.
Đổi sang không khí buổi gọi hồn vui vẻ
Năm 1973, nhóm đọc các bài viết của nhà tâm lý học Anh Kenneth Batcheldor. Batcheldor cho rằng hiện tượng trong buổi gọi hồn dễ xuất hiện khi không khí thoải mái, vui vẻ, mọi người không "cố" quá, và khi có những sự việc nhỏ gây bất ngờ để cả nhóm tin rằng điều lạ có thể xảy ra. Nhóm Toronto đổi cách: ngồi quanh một chiếc bàn, đặt tay nhẹ lên mặt bàn, trò chuyện, hát, kể chuyện cười, gọi Philip như gọi một người bạn.
Chỉ sau vài buổi, theo ghi chép của nhóm, có tiếng gõ phát ra từ mặt bàn. Họ quy ước một tiếng là "có", hai tiếng là "không", và bắt đầu hỏi Philip về cuộc đời "của anh". Câu trả lời khớp với tiểu sử nhóm đã viết. Khi được hỏi những điều nằm ngoài tiểu sử, "Philip" đôi khi trả lời bằng những chi tiết mà người trong nhóm biết hoặc đoán, và không đưa ra được thông tin lịch sử nào mà cả nhóm không biết trước.
Về sau, nhóm ghi nhận bàn trượt trên sàn, nghiêng, có lúc "đuổi" theo người ngồi. Năm 1974, một phần buổi ngồi được thực hiện trước ống kính cho một chương trình truyền hình Canada. Năm 1976, Iris Owen và Margaret Sparrow xuất bản cuốn Conjuring Up Philip kể lại toàn bộ.
Dòng thời gian
| Thời gian | Diễn biến |
|---|---|
| 1972 | Nhóm tám người bắt đầu gặp nhau, viết tiểu sử Philip |
| 1972 – 1973 | Giai đoạn thiền định, không có hiện tượng quan sát được |
| 1973 | Đổi sang lối ngồi vui vẻ theo gợi ý của Batcheldor; xuất hiện tiếng gõ |
| 1973–1974 | Bàn chuyển động; buổi ngồi được quay cho truyền hình |
| 1976 | Sách Conjuring Up Philip |
Giải thích hiện tượng thế nào
Cử động vô thức
Khi nhiều bàn tay cùng đặt lên mặt bàn, những lực đẩy rất nhỏ mà người ngồi không hề biết mình tạo ra có thể cộng lại đủ để bàn trượt, nghiêng. Cơ chế này, gọi là hiệu ứng ý vận (ideomotor), đã được Faraday chứng minh từ năm 1853 với bàn xoay, và có bài riêng ở một wiki khác trong hệ. Với nhóm Toronto, nó giải thích khá tốt chuyện bàn chuyển động.
Tiếng gõ
Tiếng gõ khó giải thích hơn vì không ai trong nhóm cảm thấy mình gõ. Nhưng mặt bàn gỗ dưới áp lực bàn tay có thể phát tiếng khi nhả lực, khớp tay hay móng tay chạm vào gỗ có thể tạo tiếng tách nhỏ, và trong phòng nhiều người, khó xác định tiếng phát từ đâu. Nhóm không có thiết bị ghi âm định vị nguồn tiếng, nên không loại trừ được những khả năng này. Chưa ai chứng minh tiếng gõ có nguồn gốc bất thường.
Câu trả lời của "Philip"
Phần quan trọng nhất về mặt tâm lý: "Philip" chỉ biết những gì nhóm biết. Mọi câu trả lời đều nằm trong vốn hiểu biết, mong đợi và tưởng tượng chung của tám người. Đây chính là điều các nhà nghiên cứu hoài nghi đã nói về buổi gọi hồn suốt một thế kỷ: "hồn" nói bằng kiến thức của người ngồi.
Vai trò của không khí nhóm
Việc hiện tượng chỉ xuất hiện khi nhóm chuyển sang không khí thoải mái, tin tưởng, phù hợp với nhiều nghiên cứu về ám thị: khi một nhóm cùng chờ đợi và cùng muốn điều gì xảy ra, ngưỡng để nhận một âm thanh, một chuyển động nhỏ là "dấu hiệu" hạ xuống rất thấp. Ai đó nói "nghe kìa", cả nhóm đều "nghe".
Thí nghiệm Philip chứng minh gì, không chứng minh gì
Người ủng hộ cận tâm lý học đọc thí nghiệm như bằng chứng rằng tâm trí tập thể có thể tác động vật lý lên đồ vật (tâm lực). Người hoài nghi đọc nó như bằng chứng rằng mọi buổi gọi hồn đều có thể được giải thích bằng tâm lý nhóm và cử động vô thức. Cả hai cách đọc đều vượt quá dữ liệu. Thí nghiệm không có đối chứng, không làm mù, không có thiết bị đo lực trên bàn.
Điều chắc chắn có thể rút ra là một kết luận khiêm tốn hơn nhưng rất có giá trị: trải nghiệm "giao tiếp với một linh hồn có tên, có tính cách, có tiểu sử" có thể xuất hiện ở những người bình thường, tỉnh táo, ngay cả khi tất cả đều biết chắc linh hồn ấy là hư cấu. Vậy thì khi một nhóm khác tin hồn là thật, trải nghiệm tương tự không phải là bằng chứng rằng hồn là thật.
Góc nhìn hôm nay
Thí nghiệm Philip hay được nhắc trong các bài về văn hoá mạng, vì nó giống điều xảy ra với những nhân vật đáng sợ được cư dân mạng tập thể sáng tác: ban đầu ai cũng biết là bịa, rồi càng nhiều người kể, càng nhiều người "gặp". Cơ chế không khác nhiều so với tám người ở Toronto.
Bài học thực tế cho người đọc: nếu nghe nhóm bạn kể về một buổi "gọi hồn" thành công, hãy nhớ rằng nhóm Toronto cũng đã thành công với một con ma do chính họ đặt tên. Và không nên tự tổ chức những buổi như vậy với người đang đau buồn hoặc với trẻ em: trải nghiệm có thể rất thật về mặt cảm xúc, dù nguồn gốc nằm hoàn toàn trong nhóm người ngồi.
Muốn đọc thêm: sách Conjuring Up Philip (1976) của Iris Owen và Margaret Sparrow; các bài của Kenneth Batcheldor về tâm lý buổi gọi hồn; và chương về buổi gọi hồn trong Paranormality của Richard Wiseman (2011).
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm Philip là gì?
Đó là thí nghiệm năm 1972–1973 của Hội Nghiên cứu Cận tâm lý Toronto, trong đó tám người bịa ra một hồn ma tên Philip rồi ngồi gọi hồn theo lối Victoria. Họ ghi nhận tiếng gõ trả lời câu hỏi và bàn chuyển động.
Philip Aylesford có thật không?
Không. Philip là nhân vật hoàn toàn hư cấu do nhóm Toronto viết tiểu sử: một nhà quý tộc Anh thế kỷ 17 yêu một cô gái Di-gan rồi tự vẫn. Nhóm cố ý tạo nhân vật này để thử nghiệm.
Thí nghiệm Philip có chứng minh tâm lực không?
Không. Thí nghiệm không có đối chứng, không làm mù và không đo lực trên bàn. Chuyển động của bàn được giải thích khá tốt bằng cử động vô thức của người ngồi, còn câu trả lời của "Philip" chỉ chứa những gì nhóm đã biết.
Ai thực hiện thí nghiệm Philip?
Người khởi xướng là nhà toán học A. R. G. Owen và vợ là Iris Owen, cùng một nhóm tám thành viên Hội Nghiên cứu Cận tâm lý Toronto. Sách Conjuring Up Philip (1976) của Iris Owen và Margaret Sparrow ghi lại toàn bộ.
Vì sao hiện tượng chỉ xuất hiện khi nhóm ngồi vui vẻ?
Theo gợi ý của Kenneth Batcheldor, không khí thoải mái và kỳ vọng chung làm người ngồi dễ tạo ra và dễ nhận ra những tín hiệu nhỏ. Về mặt tâm lý, khi cả nhóm cùng chờ đợi, ngưỡng coi một âm thanh hay chuyển động là "dấu hiệu" hạ xuống rất thấp.
