Vì sao vụ ma quậy (poltergeist) hay xoay quanh một đứa trẻ

Các vụ "ma quậy" (poltergeist) nổi tiếng có một điểm chung đến kỳ lạ: hiện tượng thường dồn quanh một đứa trẻ hoặc một người trẻ, xảy ra khi người đó có mặt và dừng khi người đó đi khỏi. Giới cận tâm lý học gọi người này là "tâm điểm" và cho rằng tâm lý của họ có thể vô thức tác động lên đồ vật — một giả thuyết chưa được khoa học chính thống chấp nhận. Lời giải ít giả định hơn, và được nhiều vụ bị bắt quả tang ủng hộ, là trẻ tự tạo ra một phần hay toàn bộ hiện tượng, thường trong một gia đình đang căng thẳng, và người lớn xung quanh vô tình nuôi lớn nó.

Một mô thức lặp lại qua ba thế kỷ

Đặt các vụ nổi tiếng cạnh nhau, mô thức hiện ra rất rõ:

Hai nhà nghiên cứu người Anh Alan Gauld và A. D. Cornell, trong cuốn Poltergeists (1979), phân tích khoảng 500 trường hợp được ghi chép và cũng thấy phần lớn vụ có một người trung tâm, thường là trẻ hoặc thiếu niên.

Cách giải thích của cận tâm lý học

Năm 1958, ở Seaford, Long Island (Mỹ), một gia đình báo cáo nắp chai trong nhà tự bật ra, đồ vật rơi đổ. Hai nhà nghiên cứu của Phòng thí nghiệm Cận tâm lý học Đại học Duke là J. Gaither Pratt và William Roll tới điều tra. Họ thấy hiện tượng gắn với cậu con trai mười hai tuổi trong nhà, và đề xuất khái niệm "tâm động lực tự phát tái diễn" (recurrent spontaneous psychokinesis, viết tắt RSPK).

Theo ý tưởng này, không có "con ma" nào cả. Thay vào đó, một người đang chịu căng thẳng mà không nói ra được — xung đột gia đình, tuổi dậy thì, uất ức bị kìm nén — vô thức "phóng" sự căng thẳng ấy ra thành tác động vật lý. Hans Bender ở Đức cũng giải thích vụ Rosenheim theo hướng đó.

Điểm mạnh của giả thuyết là nó gắn hiện tượng với tâm lý thật của người trong cuộc. Điểm yếu lớn: chưa có cơ chế vật lý nào được chỉ ra, chưa có thí nghiệm có kiểm soát nào tạo lại được hiệu ứng đó, và nó không đưa ra được dự đoán nào phân biệt với giả thuyết "trẻ tự làm".

Cách giải thích ít giả định hơn

Trẻ có động cơ và có cơ hội

Một đứa trẻ trong gia đình đang rạn nứt có thể không có cách nào khiến người lớn chú ý. Rồi một tiếng động lạ, một món đồ rơi, và cả nhà bỗng tập trung, lo lắng, nói chuyện với nhau. Với đứa trẻ, đó có thể là lần đầu tiên nó thấy mình có sức ảnh hưởng. Đó không phải là "đứa trẻ hư" — đó là phản ứng rất người.

Trẻ cũng có cơ hội: ở nhà nhiều nhất, biết rõ mọi ngóc ngách, và thường được người lớn coi là "nạn nhân" nên ít bị nghi.

Người lớn là "khán giả" và đồng tác giả

Khi người lớn tin, họ ghi lại những gì khớp với câu chuyện và quên những gì không khớp. Khi đã có nhà báo, nhà nghiên cứu, hàng xóm chờ đợi, đứa trẻ khó lòng nói "con làm" — nói ra là làm cả nhà xấu hổ, có khi bị phạt. Tiếp tục thì dễ hơn. Chị em Fox mất bốn mươi năm mới nói ra, và khi nói thì một phần công chúng không muốn nghe.

Bị bắt quả tang là chuyện thường gặp

Trong nhiều vụ được quan sát kỹ, người trung tâm bị bắt gặp đang ném đồ, giấu vật dụng, hay tạo tiếng động. Năm 1984, ở Columbus, bang Ohio (Mỹ), một vụ được báo chí đưa tin rầm rộ với ảnh chiếc điện thoại "bay"; sau đó máy quay của một đài truyền hình, để chạy khi người trong phòng tưởng đã tắt, ghi được cảnh cô gái trẻ ở trung tâm câu chuyện tự kéo đổ một cây đèn. Những người bênh vực vẫn cho rằng một lần làm giả không phủ định các lần khác — lập luận ta đã gặp ở Enfield.

Vì sao người trong cuộc thật lòng tin

Không phải ai cũng nói dối. Người mẹ nghe tiếng động trong đêm thật sự nghe thấy tiếng động. Hàng xóm thấy món đồ rơi thật sự thấy nó rơi. Vấn đề là họ không thấy ai làm nó rơi, và trong trạng thái sợ hãi, trí nhớ tự lấp chỗ trống. Một món đồ "tự bay" có khi là món đồ đã được ném lúc mọi người nhìn đi chỗ khác, và đến khi kể lại thì đã thành "tôi thấy nó tự bay lên".

Các nghiên cứu về lời chứng cho thấy trí nhớ không phải là đoạn phim; mỗi lần kể là một lần dựng lại. Trong nhóm người cùng trải qua chuyện lạ, lời kể của mọi người còn kéo nhau về một phiên bản chung.

Điều cha mẹ nên làm nếu nhà có "chuyện lạ" xoay quanh một đứa trẻ

1. Bình tĩnh và giữ riêng tư. Đừng mời hàng xóm, đừng đăng mạng xã hội, đừng gọi báo. Càng nhiều khán giả, câu chuyện càng khó dừng.
2. Kiểm nguyên nhân vật lý trước: điện, nước, kết cấu nhà, động vật như chuột, chim làm tổ. Tiếng động đêm thường có nguồn rất đời thường.
3. Nhìn vào không khí gia đình. Có biến cố gì gần đây không: ly thân, mất người thân, chuyển trường, bị bắt nạt? Dành thời gian riêng nói chuyện với con, không tra hỏi.
4. Cho con một lối ra không mất mặt. Một câu như "Có khi chuyện này bắt đầu như một trò nghịch rồi lớn quá, nếu vậy bố mẹ không giận" mở cửa cho trẻ dừng lại.
5. Không đưa trẻ tới "thầy" làm lễ hay trừ tà. Những trải nghiệm đó có thể làm trẻ sợ hãi sâu và kéo dài.
6. Tìm chuyên gia khi cần. Nếu trẻ có dấu hiệu lo âu kéo dài, mất ngủ, nghe hoặc thấy điều người khác không thấy, thay đổi tính cách, hãy đưa con đi khám bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.

Góc nhìn hôm nay

Đọc lại các vụ ma quậy nổi tiếng với con mắt hôm nay, thứ hiện ra rõ nhất không phải là ma, mà là những đứa trẻ bị đặt giữa sân khấu: Elizabeth Parsons giữa món nợ của cha, chị em Fox giữa tham vọng của người chị cả, các em ở Enfield giữa đám đông nhà báo. Cách tôn trọng nhất với các em là kể chuyện bằng lòng thương thay vì giật gân.

Muốn đọc sâu hơn, có thể tìm Anomalistic Psychology (2014) của Christopher French và Anna Stone về tâm lý học các trải nghiệm lạ, sách của Joe Nickell và Benjamin Radford về điều tra ma ám, và cuốn của Gauld và Cornell (1979) để thấy góc nhìn từ phía cận tâm lý học.