The Turn of the Screw (thường dịch là "Vòng xoáy" hoặc "Thêm một vòng vặn") là truyện vừa của Henry James in năm 1898, kể về một cô gia sư trẻ được thuê chăm hai đứa trẻ mồ côi ở điền trang Bly, rồi tin rằng hồn ma của hai người làm cũ đã chết đang tìm cách chiếm lấy bọn trẻ. Câu hỏi khiến truyện nổi tiếng hơn một thế kỷ là: ma có thật, hay tất cả là trí tưởng tượng của cô gia sư? James cố ý viết sao cho cả hai cách đọc đều đứng được, và giới phê bình đến nay vẫn chưa thống nhất.
Câu chuyện
Khung truyện đêm Giáng sinh
Truyện mở đầu bằng một nhóm bạn quây quần bên lò sưởi trong một ngôi nhà cổ đêm Giáng sinh, kể chuyện ma cho nhau. Một người kể về hồn ma hiện ra với một đứa trẻ. Một người khác tên Douglas nói: nếu một đứa trẻ đã thêm một "vòng vặn" cho câu chuyện, thì hai đứa trẻ sẽ là hai vòng vặn. Ông có một bản thảo do chính người trong cuộc viết, một người phụ nữ từng là gia sư của em gái ông, đã mất từ lâu. Vài hôm sau, ông đọc to bản thảo. Phần còn lại của truyện là lời cô gia sư, ở ngôi thứ nhất.
Ở Bly
Cô gia sư, con gái một mục sư nghèo, được một quý ông giàu có ở phố Harley (London) thuê về chăm hai đứa cháu mồ côi tại điền trang Bly ở miền quê. Điều kiện kỳ lạ: cô phải tự xoay xở mọi việc, tuyệt đối không được viết thư làm phiền ông. Cô nhận lời, một phần vì đã có cảm tình với người chủ.
Ở Bly có bé Flora tám tuổi, xinh xắn ngoan ngoãn, và bà quản gia Grose tốt bụng. Cậu anh Miles mười tuổi về sau, kèm một lá thư báo cậu bị đuổi khỏi trường nội trú, không ghi lý do. Miles cũng ngoan và đáng yêu đến lạ lùng.
Những bóng người
Một chiều, cô gia sư thấy một người đàn ông lạ đứng trên tháp nhà, nhìn thẳng xuống cô. Lần sau, hắn nhìn qua cửa sổ phòng ăn. Cô tả lại cho bà Grose, và bà nhận ra ngay: đó là Peter Quint, người hầu cũ của ông chủ, đã chết. Ít lâu sau, cô thấy một người phụ nữ mặc đồ đen đứng bên kia hồ nước, nhìn chằm chằm vào bé Flora đang chơi. Đó là cô Jessel, gia sư trước, cũng đã chết. Theo lời bà Grose, Quint và cô Jessel từng có quan hệ không đứng đắn, và Quint đã ở bên Miles quá nhiều.
Cô gia sư tin rằng hai hồn ma muốn chiếm lấy hai đứa trẻ, và rằng bọn trẻ biết, thậm chí đang gặp gỡ chúng sau lưng cô. Cô quyết bảo vệ chúng bằng mọi giá, bằng cách buộc chúng thú nhận.
Kết thúc
Bên hồ, cô gia sư chỉ vào cô Jessel và gặng Flora thừa nhận. Flora khóc, nói không thấy gì, và từ đó sợ hãi, căm ghét cô. Bà Grose đưa Flora về London. Cô gia sư ở lại với Miles. Trong căn phòng ăn, cô gặng Miles kể về lý do bị đuổi học, rồi thấy mặt Quint ở cửa sổ. Cô ôm chặt Miles, bắt cậu gọi tên kẻ đó. Miles kêu lên một cái tên rồi hỏi "ở đâu?". Một lúc sau, trái tim nhỏ của cậu ngừng đập trong vòng tay cô. Truyện kết thúc ở đó, không trở lại khung truyện ban đầu.
Cuộc tranh luận: ma thật hay ảo giác
Trong vài chục năm đầu, người đọc phần lớn hiểu đây là một truyện ma đơn thuần. Năm 1924, nhà phê bình Edna Kenton gợi ý rằng hồn ma có thể chỉ có trong đầu cô gia sư. Năm 1934, Edmund Wilson viết bài "The Ambiguity of Henry James" theo hướng phân tâm học, lập luận rằng cô gia sư là một phụ nữ trẻ bị dồn nén cảm xúc, say mê ông chủ, và tự tạo ra ma. Từ đó, truyện trở thành bãi chiến trường của phê bình văn học.
| Lý lẽ cho "ma có thật" | Lý lẽ cho "ảo giác" |
|---|---|
| Cô gia sư tả Quint rất chi tiết (tóc đỏ, không đội mũ, mặt lạ) và bà Grose nhận ra ngay, dù cô chưa từng nghe tên hay thấy ảnh người này | Không ai khác trong truyện xác nhận đã thấy ma; bà Grose và Flora đều nói không thấy cô Jessel bên hồ |
| Douglas, người quen cô gia sư, tả cô là người đáng tin, thông minh | Toàn bộ câu chuyện là lời kể của một mình cô, viết lại nhiều năm sau |
| James gọi truyện là truyện ma và đặt nó trong khung kể chuyện ma đêm Giáng sinh | Cô gia sư trẻ, cô đơn, bị cấm liên lạc với người mình thầm thương, mang trách nhiệm quá sức |
| Hai đứa trẻ có những hành vi khó giải thích (Miles ra vườn lúc nửa đêm) | Chính áp lực tra hỏi của cô có thể làm Flora sợ hãi và Miles kiệt sức |
Lý lẽ mạnh nhất cho phe "ma thật" là chi tiết bà Grose nhận ra Quint qua lời tả. Phe "ảo giác" đáp rằng cô gia sư có thể đã nghe về Quint từ người làm khác. Truyện không cho đủ dữ kiện để kết luận. Nhà lý luận Tzvetan Todorov dùng chính truyện này làm ví dụ cho khái niệm "cái kỳ ảo" như sự lưỡng lự của người đọc giữa hai cách giải thích (khái niệm này đã có bài riêng ở một wiki khác trong hệ).
Henry James nói gì
Henry James (1843–1916), nhà văn Mỹ sống phần lớn đời ở Anh, chủ yếu viết tiểu thuyết tâm lý xã hội như Chân dung một quý bà. Trong sổ tay ghi ngày 12 tháng 1 năm 1895, ông chép lại một mẩu chuyện nghe từ Tổng giám mục Canterbury Edward White Benson về những đứa trẻ bị hồn những người hầu xấu xa ám. Đó là hạt giống của truyện.
Truyện đăng nhiều kỳ trên tạp chí Collier's Weekly từ tháng 1 đến tháng 4 năm 1898, rồi in sách cùng năm trong tập The Two Magics. Trong lời tựa cho bộ toàn tập New York (1908), James gọi truyện là một tác phẩm tính toán lạnh lùng để bẫy những người đọc không dễ bị bẫy. Ông giải thích rằng ông cố ý không tả cụ thể cái ác mà hồn ma gây ra, để người đọc tự điền vào bằng nỗi sợ của chính mình. Ông không bao giờ nói thẳng ma có thật hay không.
Các chuyển thể
- Opera The Turn of the Screw (1954) của Benjamin Britten, công diễn ở Venice. Britten cho hai hồn ma hát, nghĩa là chọn hướng "ma thật".
- Phim The Innocents (1961) của đạo diễn Jack Clayton, Deborah Kerr đóng vai gia sư, kịch bản có phần của Truman Capote. Phim giữ được sự mơ hồ và được coi là một trong những phim ma đen trắng hay nhất.
- Loạt phim The Haunting of Bly Manor (2020) của Mike Flanagan: phóng tác tự do, gộp nhiều truyện ma khác của James.
Góc nhìn hôm nay và cách đọc
Đọc The Turn of the Screw hôm nay, người đọc dễ thấy nó như một bài tập về người kể chuyện không đáng tin: ta chỉ biết những gì cô gia sư muốn, hoặc có thể, kể. Đó cũng là một bài học dùng được ngoài văn chương: khi nghe một lời chứng về chuyện ma, câu đầu tiên nên hỏi là "ai kể, kể lúc nào, và người đó đang ở trong hoàn cảnh ra sao".
- Đọc truyện hai lần: lần đầu tin cô gia sư, lần sau nghi ngờ cô. Mỗi lần sẽ thấy một truyện khác.
- Văn của James khó: câu dài, nhiều mệnh đề. Người mới có thể đọc bản dịch trước rồi đối chiếu những đoạn then chốt (cảnh tháp, cảnh hồ, cảnh cuối).
- Xem The Innocents sau khi đọc, để thấy điện ảnh giữ sự mơ hồ bằng hình ảnh ra sao.
- Đọc bài của Edmund Wilson nếu muốn theo cuộc tranh luận từ gốc.
Câu hỏi thường gặp
The Turn of the Screw kể về gì?
Truyện kể về một cô gia sư trẻ được thuê chăm hai đứa trẻ mồ côi Miles và Flora ở điền trang Bly. Cô thấy hồn ma của người hầu cũ Peter Quint và gia sư cũ cô Jessel, tin rằng chúng muốn chiếm lấy bọn trẻ. Truyện kết thúc bằng cái chết đột ngột của Miles trong vòng tay cô.
Ma trong The Turn of the Screw có thật không?
Henry James cố ý để ngỏ. Có thể đọc truyện như truyện ma thật, vì bà Grose nhận ra Quint qua lời tả của cô gia sư. Cũng có thể đọc như ảo giác của một người kể chuyện cô đơn, căng thẳng, vì không ai khác xác nhận đã thấy ma. Giới phê bình vẫn chưa thống nhất.
Vì sao truyện tên là The Turn of the Screw?
Tên lấy từ lời nhân vật Douglas trong khung truyện: một đứa trẻ thấy ma đã thêm một "vòng vặn" cho câu chuyện, hai đứa trẻ thì thêm hai vòng. Cụm từ trong tiếng Anh còn nghĩa là sự siết chặt thêm áp lực.
Henry James lấy ý tưởng từ đâu?
Theo sổ tay ngày 12 tháng 1 năm 1895, James nghe Tổng giám mục Canterbury Edward White Benson kể một mẩu chuyện về những đứa trẻ bị hồn người hầu xấu ám. Ông phát triển nó thành truyện, đăng năm 1898.
Phim nào chuyển thể The Turn of the Screw hay nhất?
The Innocents (1961) của Jack Clayton, Deborah Kerr đóng vai chính, thường được giới phê bình đánh giá cao nhất vì giữ được sự mơ hồ của truyện gốc. Ngoài ra có opera của Benjamin Britten (1954) và loạt phim phóng tác The Haunting of Bly Manor (2020).
